Վիլյամ Սարոյան «Հանդիպում Եղիշե Չարենցի հետ»

«Հունիսյան օր մըն էր, ցերեկեն վերջ՝ 1935 թվականին: Եվ այդ օրեն Չարենց մնաց իմ խոհերուս մեջ:

Միշտ նպատակ ունեի գրել Չարենցի մասին: Սակայն չեմ գրած շարք մը պատճառներով: Առաջին, որովհետև գրելիքս կրնար սխալ հասկացվիլ և Չարենցը մատնել անել կացության կամ անոր պատճառել մտահոգություն, անձնական դժվարություն, թերևս նույնիսկ դժբախտություն:

Ես կարող չէի նման պատասխանատվություն մը կրել իմ խղճիս վրա:

Ես կարող էի միայն տարվետարի աղոթել, որպեսզի Չարենց ուր  որ ալ ըլլա,  իր ճակատագրին ու բախտը շատ ծանր չկշռեն իրեն:

Խորապես գոհ էի, որ կարողացա հանդիպել իրեն,  թեև, ինքը երբեք չխնդրեց ինձմե, որ չգրեմ իրեն, սակայն ես զգացի, որ իր անկեղծ ջերմ ու ազնվական վերաբերմունքը ինձ հանդեպ արտահայտությունն էր իր կատարյալ վստահության, որ ես կըլլամ զգույշ ու զուսպ:

Երկրորդ, չգրեցի Չարենցի մասին, որովհետև ան բանաստեղծ է, որուն բանաստեղծությունը գրված է հայերենով, որ ես չեմ կարդացած:

Երրորդ, չգրեցի, որովհետև ես Չարենցին հանդիպեցա երեք, թե չորս անգամ միայն:

Սակայն Չարենցի մասին կան որոշ բաներ, որ կարծեմ կարող եմ ըսել.  նախ, կը վախենամ, որ չկարողացա ցույց չտալ, թե առաջին իսկ վայրկյանին նկատեր էի, որ Չարենց հասակով շատ փոքր մարդ էր և շատ տգեղ: Ես վստահ եմ, որ Չարենց տեսավ, թե ես նկատեցի այս պարագան: Սակայն, նույնիսկ  եթե տեսավ, հայտնի  չըրավ ու բան մը չըսավ:

Սակայն կես րոպե իսկ չանցած՝ Չարենցի հասակը փոքր չէր այլևս…Անոր հասակը դաձավ կատարելապես անտեղի խնդիր մը, և փոխանակ տգեղ մարդ ըլլալու, ան դարձավ գեղեցկագույններեն մին: Անոր ձայնը ջերմ էր, և անոր աչքերը շիտակ էին, արթուն ու խելացի:

Փոքր մարմնով, խոր անձև գլխով և մեծ ու ծուռ քթով մարդ չէր Չարենց, այլ կենդանի անհատականություն մը, որու բնակավայրը՝ մարմինը, արկածով էր, ան էր, ինչ որ էր:

Ես արդեն հանդիպեր էի շարք մը ականավոր հայերու, որոնք շատ զգույշ էին ինձ հետ ունեցած իրենց խոսակցության ժամանակ: Օրինակ` ինձի համար շատ անմեղ հարցում մը կընեի հայերու մասին, և պատասխանը կըլլար խուսափողական, զգույշ, անորոշ և նույնիսկ կասկածելի…

Չարենց, սակայն, գործ չուներ զգուշության հետ: Ան կըսեր ճշգրտորեն այն, ինչ որ կուզեր ըսել այդ վայրկյանին, և որ խոսակցությունը կը պահանջեր: Իսկ իր խոսքերուն մեջ կային հակասություններ, որոնք ցույց կուտային, թե Չարենցի հոգին ազատ էր տակավին և վճռած էր չկորսնցնել ազատությունը: Ես  սիրեցի զայն: Հիացում ունեցա անոր հանդեպ: Հպարտ էի, որ հայրենակից եմ իրեն և իրեն նման գործի մարդ եմ նաև ես:

 Չարենցի հիշատակին հավատարիմ պիտի մնամ առհավետ:

Չարե´նցը, Չարե´նցը… «Ես իմ անուշ Հայաստանի արևահամ բառն եմ սիրում…»: Անոր չհանդիպած գիտեի արդեն իր այս քերթվածը: Սկսած էի արտասանել Ամերիկայի մեջ: Ամեն մեկ բառ բացատրել տված էի ու գրեթե գոց սորված: Զայն մինչև այսօր կնկատեմ մեր երկրին, մեր հողին, մեր պատմության նվիրված ամենեն գեղեցիկ երգը, գովաբանական աղոթքը: «Հայր մեր»-ին նմանվող աղոթք մը:

Երբ1935-ին առաջին անգամ և, ավա՜ղ, վերջին անգամ գտնվեցանք դեմ դիմաց, շատ գեշ եղա. ամենեն տգեղ մարդերեն մեկն էր, զոր տեսած եմ կյանքիս մեջ:

Բայցքանի սկսանք խոսիլ, ավելի ճիշտ, ինք սկսավ խոսիլ հայ բանաստեղծության, հայ ժողովրդի մասին,  կերպարանափոխվեցավ: Այնքան, որ, մեկ ժամ չէր անցած մեր զիրար տեսնելն ի վեր, ան ուրիշ մեկը դարձածէր արդեն: Ալ տգեղ չէր, նույնիսկ կրնամ ըսել, թե ամենեն գեղեցիկ մարդ մըն էր: Ուրիշ ոչ ոքի հետ պատահած չէ ինձի այս հրաշքը, ոչ մեկ մարդու, ոչ մեկ կնոջ հետ: Հակառակը, սակայն, մեկե ավելի անգամներ: Գեղեցկուհիներու հանդիպած եմ հաճախ, որոնք մեկ ժամ հետո ամենեն տգեղ արարածները դարձած են : Չարենցի փայլակնային մտածումներուն մեջ ֆիզիկականը բոլորովին երկրորդական կդառնար` անհետանալու համար վերջնականապես քանի մը ժամ հետո:

Չարենցը պարզապես շատ ավելին էր անկե, որ պետք է եղած ըլլար: Իր մեծությունն ու այլազանությունը զինք կը մղեին դեպի խելագարություն և կանխահաս մահ՝ անձնասպանությամբ: Կարևոր չէ, թե իր մահը ինչ ձև պիտի առներ իրականության մեջ: Ինձմե մոտավորապես տասը տարի մեծ էր, այսինքն՝   37 տարեկան, բայց ան իմ ճանչած մարդերեն որևէ մեկեն ավելի արագ կընթանար: Ես ինձի մտածեցի` ով ալ ըլլա այս մարդը ժամանակին, փորձառության, հնարավորություններու և ընտրության ընդմեջեն կը ճամփորդե ավելի արագ,  քան ես…

ՍիրեցիՉարենցը, որովհետև այնքան կենսունակ էր, ես խորապես մտահոգվեցա իրեն համար, որովհետև ամեն անգամ այնքան մոտ կը թվեր մահվան,  խելագարության:

Տխրեցա`աղետալի սերմեր տեսնելով իր նկարագրին մեջ: Բայց ոչինչ չգիտեի, և ոչ ոք կրնար օգնել անոր: Նույնիսկ ինչքան կարող էր ինքզ ինքին օգնելու: Շատ բախտավոր զգացի իրեն հանդիպած ըլլալուս համար: Ի՞նչ փույթ, թե արագորեն դեմ հանդիման կընետեր ինքզ ինքն իր սիրեցյալ արևին:

Մոտ70 տարեկան հասակիս դժվար է հավատալ, որ եթե Չարենց ապրած ըլլար, 80 տարեկան պիտի ըլլար միայն,  որովհետև կըճանաչեմ բոլոր ապրելակերպը մարդոց և կիներու– թե´ Սարոյան ընտանիքին մեջ և թե´ անկե դուրս, որոնք հիմա անխռով 90-ին կըմոտենան. կըհուսամ` կըհասնին, որովհետև հաճելի է ամռան նստիլ ծառին տակ  և հիշել, թե չես մեռած այս բոլոր երկար, անույշ տարիներուն: Եղիշե Չարենց ծնած էր 80 տարի առաջ:

…Մոռնանք, որ մեռած է…. Չարենց ողջ է դեռ և կենսունակ՝իր լավագույն բանաստեղծություններուն մեջ և շատ հավանաբար այդպես ալ պիտի մնա:

Իզո՜ւր խենթ ու խելառ էր, բայց շատ մը աշխարհիկ բանաստեղծներ այդպես եղած են ու են… :

«Հուշեր Եղիշե Չարենցի մասին» գրքից

Երևան, 1986թ.

Великая Отечественная война

Название

Название «Великая Отечественная война» стало использоваться в СССР после радиообращения Сталина к народу 3 июля 1941 года[1]. В обращении слова «великая» и «отечественная» употребляются раздельно[уточнить].

В 1914-1915 гг. название «Великая Отечественная война» иногда применялось в неофициальных публикациях к Первой мировой войне[2]. Впервые это словосочетание было применено к войне СССР с Германией в статьях газеты «Правда» от 23 и 24 июня 1941 года[3][4] и поначалу воспринималось не как термин, а как одно из газетных клише, наряду с другими подобными словосочетаниями: «священная народная война», «священная отечественная народная война», «победоносная отечественная война». Термин «Отечественная война» был закреплён введением военного Ордена Отечественной войны, учреждённого Указом Президиума Верховного Совета СССР от 20 мая 1942 года. Наименование сохраняется в постсоветских государствах (укр. Велика Вітчизняна війна, белор. Вялікая Айчынная вайна, абх. Аџьынџьтәылатәи Еибашьра ду и др.). В странах, не входивших в состав СССР, где русский язык не является основным языком общения, название «Великая Отечественная война» практически не используется. В англоязычных странах его заменяет термин — Eastern Front (World War II) (восточный фронт (второй мировой войны)), в немецкой историографии — Deutsch-Sowjetischer Krieg, Russlandfeldzug, Ostfeldzug (немецко-советская война, русский поход, восточный поход).

В последнее время в российской массовой культуре для обозначения Великой Отечественной войны начал периодически употребляться термин «Великая война»[5][6], что исторически не совсем корректно — в конце 1910-х годов этот термин применялся к Первой мировой войне. Встречаются и другие варианты наименования, например — советско-нацистская война (1941—1945)[7].

Предыстория и причины войны

Положение к 22 июня 1941 года

Германия

К 22 июня 1941 года у границ СССР было сосредоточено и развёрнуто 3 группы армий (всего 181 дивизия, в том числе 19 танковых и 14 моторизованных, и 18 бригад)[8]. Поддержку с воздуха осуществляли 3 воздушных флота.

В полосе от Гольдапа до Мемеля на фронте протяжённостью 230 км располагалась группа армий «Север» (29 немецких дивизий при поддержке 1-го воздушного флота) под командованием генерал-фельдмаршала В. Лееба. Входящие в её состав дивизии были объединены в 16-ю и 18-ю армии, а также 4-ю танковую группу. Директивой от 31 января 1941 года ей ставилась задача «уничтожить действующие в Прибалтике силы противника и захватом портов на Балтийском море, включая Ленинград и Кронштадт, лишить русский флот его опорных баз»[9]. На Балтике для поддержки группы армий «Север» и действий против Балтийского флота немецким командованием было выделено около 100 кораблей, в том числе 28 торпедных катеров, 10 минных заградителей, 5 подводных лодок, сторожевые корабли и тральщики[10].

Южнее, в полосе от Голдапа до Влодавы на фронте протяжённостью 500 км располагалась группа армий «Центр» (50 немецких дивизий и 2 немецкие бригады, поддерживаемые 2-м воздушным флотом) под командованием генерал-фельдмаршала Ф. Бока. Дивизии и бригады были объединены в 9-ю и 4-ю полевые армии, а также 2-ю и 3-ю танковые группы. Задачей группы было: «Наступая крупными силами на флангах, разгромить войска противника в Белоруссии. Затем, сосредоточив подвижные соединения, наступающие южнее и севернее Минска, возможно быстрее выйти в район Смоленска и создать тем самым предпосылки для взаимодействия крупных танковых и моторизованных сил с группой армий „Север“ с целью уничтожения войск противника, действующих в Прибалтике и районе Ленинграда».[11]

В полосе от Полесья до Чёрного моря на фронте протяжённостью 1300 км была развёрнута группа армий «Юг» (44 немецкие, 13 румынских дивизий, 9 румынских и 4 венгерские бригады, которые поддерживались 4-м воздушным флотом и румынской авиацией)[12] под командованием Г. Рундштедта. Группировка была разбита на 1-ю танковую группу, 6-ю, 11-ю и 17-ю немецкие армии, 3-ю и 4-ю румынские армии, а также венгерский корпус. По плану «Барбаросса» войскам группы «Юг» предписывалось: имея впереди танковые и моторизованные соединения и нанося главный удар левым крылом на Киев, уничтожить советские войска в Галиции и западной части Украины, своевременно захватить переправы на Днепре в районе Киева и южнее обеспечить дальнейшее наступление восточнее Днепра[13]. 1-й танковой группе предписывалось во взаимодействии с 6-й и-17-й армиями прорваться между Рава-Русской и Ковелем и через Бердичев, Житомир выйти к Днепру в районе Киева. Далее, двигаясь вдоль Днепра в юго-восточном направлении, она должна была воспрепятствовать отходу оборонявшихся советских частей на Правобережной Украине и уничтожить их ударом с тыла.

Помимо этих сил на территории оккупированной Норвегии и в Северной Финляндии — от Варангер-фьорда до Суомуссалми — была развёрнута отдельная армия вермахта «Норвегия» под командованием генерала Н. Фалькенхорста. Она находилась в непосредственном подчинении верховного командования германских вооружённых сил (ОКВ). Армии «Норвегия» ставились задачи — захватить Мурманск, главную военно-морскую базу Северного флота Полярный, полуостров Рыбачий, а также Кировскую железную дорогу севернее Беломорска. Каждый из трёх её корпусов был развёрнут на самостоятельном направлении: 3-й финский корпус — на кестеньгском и ухтинском, 36-й немецкий корпус — на кандалакшском и горнострелковый немецкий корпус «Норвегия» — на мурманском[14].

В резерве ОКХ находилось 24 дивизии. Всего для нападения на СССР было сосредоточено свыше 5,5 млн чел., 3712 танков, 47 260 полевых орудий и миномётов, 4950 боевых самолётов[15].

Советский Союз

На 22 июня 1941 года в приграничных округах и флотах СССР имелось 3 289 850 солдат и офицеров, 59 787 орудий и миномётов, 12 782 танка, из них 1475 танков Т-34 и КВ, 10 743 самолёта. В составе трёх флотов имелось около 220 тысяч человек личного состава, 182 корабля основных классов (3 линкора, 7 крейсеров, 45 лидеров и эсминцев и 127 подводных лодок)[16]. Непосредственную охрану государственной границы несли пограничные части (сухопутные и морские) восьми пограничных округов. Вместе с оперативными частями и подразделениями внутренних войск они насчитывали около 100 тысяч человек[17].

Отражение возможного нападения с запада возлагалось на войска пяти приграничных округов: Ленинградского, Прибалтийского особого, Западного особого, Киевского особого и Одесского. С моря их действия должны были поддерживать три флота: Северный, Краснознамённый Балтийский и Черноморский.

Войска Прибалтийского военного округа под командованием генерала Ф. И. Кузнецова включали в себя 8-ю и 11-ю армии, 27-я армия находилась на формировании западнее Пскова. Эти части держали оборону от Балтийского моря до южной границы Литвы, на фронте протяжённостью 300 км.

Войска Западного особого военного округа под командованием генерала армии Д. Г. Павлова прикрывали минско-смоленское направление от южной границы Литвы до реки Припять на фронте протяжённостью 470 км. В состав этого округа входили 3-я, 4-я и 10-я армии. Кроме того соединения и части 13-й армии формировались в районе Могилёв, Минск, Слуцк.

Войска Киевского особого военного округа под командованием генерала М. П. Кирпоноса в составе 5-й, 6-й, 12-й и 26-й армий и соединений окружного подчинения занимали позиции на фронте протяжённостью 860 км от Припяти до Липкан.

Войска Одесского военного округа под командованием генерала Я. Т. Черевиченко прикрывали границу на участке от Липкан до устья Дуная протяжённостью 480 км.

Войска Ленинградского военного округа под командованием генерала М. М. Попова должны были защищать границы северо-западных районов страны (Мурманская область, Карело-Финская ССР и Карельский перешеек), а также северное побережье Эстонской ССР и полуостров Ханко. Протяжённость сухопутной границы на этом участке достигала 1300 км, а морской — 380 км. Здесь располагались — 7-я, 14-я, 23-я армии и Северный флот.

Вооружённые силы накануне Великой Отечественной войны на западной границе СССР[18]
Категория Германия и её союзники СССР СССР (всего)
Личный состав 4,3 млн чел. 3,1 млн чел. 5,8 млн чел.
Орудия и миномёты 42 601 57 041 117 581
Танки и штурмовые орудия 4171 13 924 25 784
Самолёты 4846 8974 24 488

Следует отметить, что, по мнению современных историков, явного качественного превосходства техники у вермахта не было[18]. Так, все имевшиеся на вооружении Германии танки были легче 23 тонн, в то время как у РККА имелись средние танки Т-34 и Т-28 весом свыше 25 тонн, а также тяжёлые танки КВ и Т-35 весом свыше 45 тонн.

Боевой и численный состав Вооруженных Сил СССР в период Великой Отечественной войны (1941 год).[19]
  Личный состав Стрелковое оружие Арт. вооруж. Танки Самолеты Боевые корабли Мех. транспорт
Всего 5 434 729 7 983 119 117 581 23 106 24 488 910 528 571
Исправно       18 691 21 030    

Нацистские планы в отношении СССР

О военно-политических и идеологических целях операции «Барбаросса» свидетельствуют следующие документы:

Начальник штаба оперативного руководства ОКВ после соответствующей правки возвратил представленный ему 18 декабря 1940 года отделом «Оборона страны» проект документа «Указания относительно специальных проблем директивы № 21 (вариант плана „Барбаросса“)», сделав приписку о том, что данный проект может быть доложен фюреру после доработки в соответствии с нижеследующим его положением:

Предстоящая война явится не только вооружённой борьбой, но и одновременно борьбой двух мировоззрений. Чтобы выиграть эту войну в условиях, когда противник располагает огромной территорией, недостаточно разбить его вооружённые силы, эту территорию следует разделить на несколько государств, возглавляемых своими собственными правительствами, с которыми мы могли бы заключить мирные договоры.

Создание подобных правительств требует большого политического мастерства и разработки хорошо продуманных общих принципов.

Всякая революция крупного масштаба вызывает к жизни такие явления, которые нельзя просто отбросить в сторону. Социалистические идеи в нынешней России уже невозможно искоренить. Эти идеи могут послужить внутриполитической основой при создании новых государств и правительств. Еврейско-большевистская интеллигенция, представляющая собой угнетателя народа, должна быть удалена со сцены. Бывшая буржуазно-аристократическая интеллигенция, если она ещё и есть, в первую очередь среди эмигрантов, также не должна допускаться к власти. Она не воспримется русским народом и, кроме того, она враждебна по отношению к немецкой нации. Это особенно заметно в бывших Прибалтийских государствах. Кроме того, мы ни в коем случае не должны допустить замены большевистского государства националистической Россией, которая в конечном счёте (о чём свидетельствует история) будет вновь противостоять Германии.

Наша задача и заключается в том, чтобы как можно быстрее с наименьшей затратой военных усилий создать эти зависимые от нас социалистические государства.

Эта задача настолько трудна, что одна армия решить её не в состоянии[20][21].

30.3.1941 г. … 11.00. Большое совещание у фюрера. Почти 2,5-часовая речь…

Борьба двух идеологий… Огромная опасность коммунизма для будущего. Мы должны исходить из принципа солдатского товарищества. Коммунист никогда не был и никогда не станет нашим товарищем. Речь идёт о борьбе на уничтожение. Если мы не будем так смотреть, то, хотя мы и разобьём врага, через 30 лет снова возникнет коммунистическая опасность. Мы ведём войну не для того, чтобы законсервировать своего противника.

Будущая политическая карта России: Северная Россия принадлежит Финляндии, протектораты в Прибалтике, Украине, Белоруссии.

Борьба против России: уничтожение большевистских комиссаров и коммунистической интеллигенции. Новые государства должны быть социалистическими, но без собственной интеллигенции. Не следует допускать, чтобы образовалась новая интеллигенция. Здесь достаточно будет лишь примитивной социалистической интеллигенции. Следует вести борьбу против яда деморализации. Это далеко не военно-судебный вопрос. Командиры частей и подразделений обязаны знать цели войны. Они должны руководить в борьбе…, прочно держать войска в своих руках. Командир должен отдавать свои приказы, учитывая настроение войск.

Война будет резко отличаться от войны на Западе. На Востоке жестокость является благом на будущее. Командиры должны пойти на жертвы и преодолеть свои колебания…

— Дневник начальника генерального штаба сухопутных сил] Ф. Гальдера[22]

Силы, воевавшие на стороне Германии

Синий цвет — Германия и её завоевания. Красный — территории, подконтрольные Великобритании. Зелёный — СССР

Вермахт и войска СС пополнили свыше 1,8 млн человек из числа граждан других государств и национальностей. Из них в годы войны было сформировано 59 дивизий, 23 бригады, несколько отдельных полков, легионов и батальонов. Многие из них носили наименования по государственной и национальной принадлежности: «Валлония», «Галичина», «Богемия и Моравия», «Викинг», «Денемарк», «Гембез», «Лангемарк», «Нордланд», «Недерланд», «Шарлемань» и другие.

В войне против Советского Союза участвовали армии союзников Германии — Италии, Венгрии, Румынии, Финляндии, Словакии, Хорватии. Армия Болгарии привлекалась к оккупации Греции и Югославии, но болгарские сухопутные части на Восточном фронте не воевали.

Русская освободительная армия (РОА) под командованием генерала Власова А. А. также выступала на стороне нацистской Германии, хотя в вермахт не входила.

На стороне Третьего рейха также выступили южнокавказские и северокавказские отряды — Батальон Бергманн, Грузинский легион вермахта, Азербайджанский легион, Северокавказский отряд СС и т. д.

В составе армии нацистской Германии воевал 15-й казачий кавалерийский корпус СС генерала фон Панвица, и другие казачьи части. Для того, чтобы обосновать использование казаков в вооружённой борьбе на стороне Германии, была разработана «теория», в соответствии с которой казаки объявлялись потомками остготов[23].

На стороне Германии также действовали Русский корпус генерала Штейфона, корпус генерал-лейтенанта царской армии Петра Николаевича Краснова и ряд отдельных частей, сформированных из граждан СССР[24].

Территории военных действий

СССР

Белорусская ССР, Украинская ССР, Молдавская ССР, Эстонская ССР, Карело-Финская ССР, Латвийская ССР, Литовская ССР, а также целый ряд территорий других республик: Ленинградская, Мурманская, Псковская, Новгородская, Вологодская, Калининская, Московская, Тульская, Калужская, Смоленская, Орловская, Брянская, Курская, Липецкая, Воронежская, Ростовская, Рязанская , Сталинградская области, Краснодарский, Ставропольский края, Калмыцкая АССР, Кабардино-Балкарская АССР, Крымская АССР, Северо-Осетинская АССР, Чечено-Ингушская АССР, Краснодарский край (боевые действия на море) , Чувашская АССР (авианалёт), Астраханская (авианалёты), Архангельская (авианалёты), Горьковская (авианалёты), Саратовская (авианалёты), Тамбовская (авианалеты), Ярославская (авианалёты) области РСФСР, Казахская ССР (авианалёт на город Гурьев), Абхазская АССР (ГССР)[25].

Другие страны

От Великой Отечественной войны не отделяются боевые действия советских вооружённых сил на территории других оккупированных стран и государств фашистского блока — Германии, Польши, Финляндии, Норвегии, Румынии, Болгарии, Югославии, Чехословакии, Венгрии, а также входившей в состав Германии Австрии, созданных гитлеровским режимом Хорватии и Словакии.

Начальный период войны (22 июня 1941 — 18 ноября 1942)

Вторжение немецких войск на территорию СССР

(аудио)
Сообщение советского радио о нападении Германии на СССР
Меню
 
0:00
 

Текст читает Ю. Левитан

Помощь по воспроизведению

18 июня 1941 года некоторые соединения приграничных военных округов СССР были приведены в боевую готовность[26]. 13—15 июня в западные округа были отправлены директивы НКО и ГШ («Для повышения боевой готовности…») о начале выдвижения частей первого и второго эшелонов к границе, под видом «учений». Стрелковые части округов первого эшелона согласно этим директивам должны были занимать оборону в 5 — 10 км от границы, части второго эшелона, стрелковые и механизированные корпуса, должны были занять оборону в 30 — 40 км от границы[27].

Некоторые части западных округов, тот же мехкорпус К. К. Рокоссовского в КОВО, вообще не были извещены о данных приказах и директивах, и вступали в войну, узнав о нападении только 22 июня 1941 года.

Военно-политическое руководство государства 21 июня в 23:30 приняло решение, направленное на частичное приведение пяти приграничных военных округов в боевую готовность. В директиве предписывалось проведение только части мероприятий по приведению в полную боевую готовность, которые определялись оперативными и мобилизационными планами. Директива, по существу, не давала разрешения на ввод в действие плана прикрытия в полном объёме, так как в ней предписывалось «не поддаваться ни на какие провокационные действия, могущие вызвать крупные осложнения». Эти ограничения вызывали недоумение, последовали запросы в Москву, в то время как до начала войны оставались уже считанные минуты.

Однако, по сути, директива № 1 от 21 июня реально всего лишь (и прежде всего) сообщала вероятную дату нападения Германии — «1. В течение 22-23 июня 1941 года возможно внезапное нападение немцев на фронтах ЛВО, Приб. ОВО, Зап. ОВО, КОВО, Од. ОВО». Также данная директива предписывала частям БЫТЬ в полной боевой готовности, а не ПРИВЕСТИ части в полную боевую готовность. Таким образом, директива № 1 подтверждает, что до неё в части западных округов уже ушли приказы и директивы о приведении частей в боевую готовность — директивы НКО и ГШ от 12 — 13 июня, и телеграммы ГШ о приведении в полную боевую готовность от 18 июня. Директива № 1 самим содержанием своим говорит о том, что она вовсе не даёт команду на приведение частей западных округов в боевую готовность. Цель данной директивы—всего лишь сообщение достаточно точной даты и напоминание командованию округов «быть в полной боевой готовности, встретить возможный внезапный удар немцев или их союзников».

Просчёт во времени усугубил имевшиеся недостатки в боеготовности армии и тем самым резко увеличил объективно существовавшие преимущества агрессора. Времени, которым располагали войска, не получившие от своего командования в округах приказов от 15 — 18 июня, для приведения в полную боевую готовность, после получения директивы № 1, оказалось явно недостаточно. На оповещение войск для приведения их в боевую готовность вместо 25—30 минут ушло в среднем 2 часа 30 минут. Дело в том, что вместо сигнала «Приступить к выполнению плана прикрытия 1941 г.» объединения и соединения получили зашифрованную директиву с ограничениями по вводу плана прикрытия. Впрочем, тот же Баграмян вполне справедливо пишет, что ГШ не мог отдавать прямой приказ о введение в действие «плана прикрытия» в той ситуации июня 1941 года. Таким образом, приведение частей западных округов в боевую готовность должно было пройти поэтапно, в течение нескольких дней начиная с 13 — 15 июня, когда в округа пришли подписанные 12 — 13 июня директивы НКО и ГШ о начале «учений» для частей этих округов и выдвижении их на рубежи обороны согласно планов прикрытия. Однако открытое и скрытое невыполнение командованием западных округов (особенно в Белоруссии) директив от 12 — 13 июня и привело к срыву приведения этих округов в боевую готовность.

В этих условиях даже соединения и части первого эшелона армий прикрытия, имевшие постоянную боевую готовность в пределах 6—9 часов (2—3 часа — на подъём по тревоге и сбор, 4—6 часов — на выдвижение и организацию обороны), не получили этого времени. Вместо указанного срока они располагали не более чем 30 минут, а некоторые соединения вообще не были оповещены даже о директиве № 1. Задержка, а в ряде случаев и срыв передачи команды были обусловлены и тем, что противнику удалось в значительной степени нарушить проводную связь с войсками в приграничных районах. В результате штабы округов и армий не имели возможности быстро передать свои распоряжения[28].

Жуков заявляет о том, что командования западных (Западный особый, Киевский особый, Прибалтийский особый и Одесский) приграничных военных округов в это время выдвигались на полевые командные пункты, в которые должны были прибыть как раз 22 июня. Также Г. К. Жуков указывает в своих «Воспоминаниях и размышлениях», что за несколько дней до нападения части западных округов действительно получали приказы о начале выдвижения к рубежам обороны (под видом «учений») к границе. Эти приказы (Жуков назвал их «рекомендациями») исходили от наркома обороны С. К. Тимошенко к командующим западными округами.

На севере Балтики осуществление плана «Барбаросса» началось вечером 21 июня, когда немецкие минные заградители, базировавшиеся в финских портах, выставили два больших минных поля в Финском заливе[29]. Эти минные поля, в конечном счёте, смогли запереть советский Балтийский флот в восточной части Финского залива.

Летне-осенняя кампания 1941

Основная статья: Операция «Барбаросса»

22 июня 1941 года в 4:00 имперский министр иностранных дел Риббентроп вручил советскому послу в Берлине Деканозову ноту об объявлении войны и три приложения к ней: «Доклад министра внутренних дел Германии, рейхсфюрера СС и шефа германской полиции Германскому правительству о диверсионной работе СССР, направленной против Германии и национал-социализма», «Доклад министерства иностранных дел Германии о пропаганде и политической агитации советского правительства», «Доклад Верховного командования германской армии Германскому правительству о сосредоточении советских войск против Германии». Ранним утром 22 июня 1941 года после артиллерийской и авиационной подготовки немецкие войска перешли границу СССР. Уже после этого, в 5:30 утра посол Германии в СССР В. Шуленбург явился к Народному комиссару иностранных дел СССР В. М. Молотову и сделал заявление, содержание которого сводилось к тому, что советское правительство проводило подрывную политику в Германии и в оккупированных ею странах, проводило внешнюю политику, направленную против Германии, и «сосредоточило на германской границе все свои войска в полной боевой готовности». Заявление заканчивалось следующими словами: «Фюрер поэтому приказал германским вооружённым силам противостоять этой угрозе всеми имеющимися в их распоряжении средствами»[30]. Вместе с нотой он вручил комплект документов, идентичный тем, которые Риббентроп вручил Деканозову. В тот же день войну СССР объявили Италия и Румыния; Словакия — 23 июня.

Советский аэродром после немецкого авианалёта

В этот же день румынские и немецкие войска форсировали Прут, а также попытались форсировать Дунай, но советские войска им не дали это сделать и даже захватили плацдармы на румынской территории. Однако в июле — сентябре 1941 года румынские войска при поддержке немецких войск оккупировали всю Бессарабию, Буковину и междуречье Днестра и Южного Буга (подробнее см.: Приграничные сражения в Молдавии, Румыния во Второй мировой войне).

Родина-мать зовёт! — плакат первых дней Великой Отечественной войны

22 июня в 12 часов дня Молотов выступил по радио с официальным обращением к гражданам СССР, сообщив о нападении Германии на СССР и объявив о начале отечественной войны.

В соответствии с Указом Президиума Верховного Совета СССР от 22 июня 1941 года, с 23 июня была объявлена мобилизация военнообязанных 14 возрастов (1905—1918 годов рождения) в 14 военных округах из 17. В трёх остальных округах — Забайкальском, Среднеазиатском и Дальневосточном — мобилизация была объявлена через месяц особым решением правительства скрытным способом как «большие учебные сборы»[31].

23 июня была создана Ставка Главного Командования (с 8 августа Ставка Верховного Главнокомандования). 30 июня был создан Государственный комитет обороны (ГКО). С июня начало формироваться народное ополчение. И. В. Сталин 8 августа стал Верховным Главнокомандующим.

Финляндия не позволила немцам нанести непосредственный удар со своей территории, и немецкие части в Петсамо и Салла были вынуждены воздержаться от перехода границы. Происходили эпизодические перестрелки между советскими и финскими пограничниками, но в целом на советско-финской границе сохранялась спокойная обстановка. Однако начиная с 22 июня, бомбардировщики немецкого люфтваффе начали использовать финские аэродромы как дозаправочную базу перед возвращением в Германию. 23 июня Молотов вызвал к себе финского посла. Молотов потребовал от Финляндии чёткого определения её позиции по отношению к СССР, но финский посол воздержался от комментариев действий Финляндии. 24 июня главком Сухопутных войск Германии направил указание представителю немецкого командования при ставке финской армии, в котором говорилось, что Финляндия должна подготовиться к началу операции восточнее Ладожского озера.[32] Ранним утром 25 июня советское командование приняло решение нанести массированный авиаудар по 18 аэродромам Финляндии с использованием около 460 самолётов. 25 июня в ответ на широкомасштабные воздушные налёты СССР на города Южной и Средней Финляндии, в том числе на Хельсинки и Турку, а также огонь советской пехоты и артиллерии на государственной границе Финляндия заявила о том, что вновь находится в состоянии войны с СССР[33]. В течение июля — августа 1941 года финская армия в ходе ряда операций заняла все территории, отошедшие к СССР по итогам советско-финской войны 1939—1940 годов.

Венгрия не сразу приняла участие в нападении на СССР, и Гитлер не требовал непосредственной помощи от Венгрии. Однако венгерские правящие круги убеждали в необходимости вступления Венгрии в войну, чтобы не допустить разрешения Гитлером территориального спора насчёт Трансильвании в пользу Румынии. 26 июня 1941 года якобы имел место факт бомбардировки Кошице советскими ВВС, однако существует мнение, что это была германская провокация, дававшая Венгрии casus belli (формальный повод) для вступления в войну[34]. Венгрия объявила войну СССР 27 июня 1941 года. 1 июля 1941 года по указанию Германии венгерская Карпатская группа войск атаковала советскую 12-ю армию. Прикреплённая к 17-й германской армии, Карпатская группа продвинулась далеко вглубь южной части СССР. Осенью 1941 года боевые действия на стороне Германии начала также так называемая Голубая дивизия из испанских добровольцев.

10 августа ГКО издал постановление о мобилизации военнообязанных 1890—1904 годов рождения и призывников 1922—1923 годов рождения на территории Кировоградской, Николаевской, Днепропетровской областей и районов западнее Людиново — Брянск — Севск Орловской области[35]. 15 августа эта мобилизация была распространена на Крымскую АССР[36], 20 августа — на Запорожскую область[37], 8 сентября — на ряд районов Орловской и Курской областей[38], 16 октября — на Москву и Московскую область[39]. В целом к концу 1941 года было мобилизовано свыше 14 млн человек[31].

Тем временем немецкие войска захватили стратегическую инициативу и господство в воздухе и в приграничных сражениях нанесли поражения советским войскам.

Основные события летне-осенней кампании 1941:

Результаты начального периода войны

Колонна пленных красноармейцев. Минск, 1941

К 1 декабря 1941 года германские войска захватили Литву, Латвию, Белоруссию, Молдавию, Эстонию, значительную часть РСФСР, Украины, продвинулись вглубь до 850—1200 км, потеряв при этом 740 тысяч человек (из них 230 тысяч убитыми)[40].

СССР потерял важнейшие сырьевые и промышленные центры: Донбасс, Криворожский железорудный бассейн. Были оставлены Минск, Киев, Харьков, Смоленск, Одесса, Днепропетровск. Оказался в блокаде Ленинград. Попали в руки врага или оказались отрезанными от центра важнейшие источники продовольствия на Украине и юге России. На оккупированных территориях оказались миллионы советских граждан. Сотни тысяч мирных граждан погибли или были угнаны в рабство в Германию. Немецкая армия, однако, была остановлена под Ленинградом, Москвой и Ростовом-на-Дону; стратегических целей, намеченных планом «Барбаросса», достичь не удалось.

Зимняя кампания 1941—1942 годов

Основная статья: Битва за Москву

16 ноября немцы начали второй этап наступления на Москву, планируя окружить её с северо-запада и юго-запада. На дмитровском направлении они достигли канала Москва-Волга и переправились на его восточный берег под Яхромой, на химкинском захватили Клин, форсировали Истринское водохранилище, заняли Солнечногорск и Красную Поляну, на красногорском — взяли Истру. На юго-западе Гудериан подошёл к Кашире. Однако в результате ожесточённого сопротивления армий ЗФ немцы в конце ноября — начале декабря были остановлены на всех направлениях. Попытка взять Москву провалилась.

В ходе зимней кампании 1941—1942 годов было проведено контрнаступление под Москвой. Была снята угроза Москве. Советские войска отбросили противника на западном направлении на 80—250 км, завершили освобождение Московской и Тульской областей, освободили многие районы Калининской и Смоленской областей.

На южном фронте советские войска обороняли стратегически важный Крым.

5 января 1942 года состоялось расширенное совещание в Ставке ВГК для обсуждения стратегических планов на ближайшее будущее. Основной доклад сделал начальник Генштаба маршал Б. М. Шапошников. Он изложил не только план дальнейшего отбрасывания противника от Москвы, но и планы масштабного стратегического наступления на других фронтах: прорыв блокады Ленинграда и разгром противника на Украине и в Крыму. Против плана стратегического наступления выступил Г. К. Жуков. Он указал, что из-за недостатка танков и артиллерии прорвать немецкую оборону не представляется возможным, и что предлагаемая стратегия приведёт лишь к бесполезным потерям в живой силе. Жукова поддержал начальник Госплана СССР Н. А. Вознесенский, указавший на невозможность обеспечения предложенного плана достаточным количеством техники и вооружений. В поддержку плана выступили Л. П. Берия и Г. М. Маленков. Подведя итог дискуссии, И. В. Сталин утвердил план, сказав: «Мы должны быстро разбить немцев, чтобы они не смогли наступать, когда придёт весна»[41].

В соответствии с принятым планом, в начале 1942 года были предприняты наступательные операции: Ржевско-Вяземская операция, Керченско-Феодосийская десантная операция и другие. Все эти наступления противнику удалось отразить с большими потерями для советских войск.

Безнаказанно проходит дело по отношению виновников больших потерь. Из практики убедился, что, если армейские командиры докладывают: «Приказ выполняется, медленно двигаюсь вперед мелкими группами», это значит, что сосед стоит на месте и хочет обмануть необстрелянного соседа, а своим подчиненным передает: «Вы так, полегонечку, делайте вид, что наступаете». Противник наваливается сначала на одного, самого активного, а самые активные бывают новые, необстрелянные части…Очковтирательства и неправильного доклада младший должен больше бояться, чем неисполнения приказа. За неисполнение приказа кругом пугают расстрелом, а неправильным докладом я протягиваю время. Сказать, что не могу наступать, нельзя, а не наступать и докладывать: «Выполняем приказ, медленно ползем вперед мелкими группами» можно, и никто не расстреляет”… …То же самое очковтирательство наблюдал и в системе формирования, комплектования и пополнения. Части отправляются на фронт абсолютно не подготовленные. Как будто нарочно сделана такая мясорубка, которая должна молоть наших людей и нашу хорошую дорогую технику. Почему это делается? Думаю, для того, чтобы втереть очки Правительству и обмануть Великого Сталина: «Вот мы какие молодцы, столько то бригад организовали, столько то дивизий и т. п.», а на самом деле у всех соединений и у нас проходило так: формировались в Казалинске, только кончили формирование, сразу посадили в эшелоны, оружие дали в Люблине, только раздали оружие, двинулись в путь. Изучением оружия занимались на остановках в вагонах. Пополнение получили 1000 человек, совершенно не подготовленных, не знают оружия и не умеют воевать. Приходится учить на передовой.[42]

18 января 1942 года началась Барвенково-Лозовская операция. Две недели продолжались ожесточённые бои, в результате которых советским войскам удалось прорвать немецкую оборону на фронте протяжённостью 100 км, продвинуться в западном и юго-западном направлениях на 90 — 100 км и захватить плацдарм на правом берегу Северного Донца.

Лето — осень 1942 года

Карта военных действий 1941—1942 гг.

На основании некорректных данных о потерях вермахта в ходе зимнего наступления РККА Верховным Командованием СССР в летне-осенней кампании 1942 года войскам была поставлена невыполнимая задача: полностью разгромить врага и освободить всю территорию страны. Основные военные события произошли на юго-западном направлении: поражение Крымского фронта, катастрофа в Харьковской операции (12 — 25 мая), Воронежско-Ворошиловградская стратегическая оборонительная операция (28 июня — 24 июля), Сталинградская стратегическая оборонительная операция (17 июля — 18 ноября), Северо-Кавказская стратегическая оборонительная операция (25 июля — 31 декабря). Противник продвинулся на 500—650 км, вышел к Волге, овладел частью перевалов Главного Кавказского хребта.

Ряд крупных операций произошёл на центральном направлении: Ржевско-Сычёвская операция (30 июля — 23 августа), слившаяся с контрударом войск Западного фронта в районе Сухиничи, Козельск (22 — 29 августа), всего 228 232 человека потерь[43]; а также на северо-западном направлении: Любанская наступательная операция (7 января — 30 апреля), слившаяся с операцией по выводу из окружения 2-й ударной армии (13 мая — 10 июля), оказавшейся в окружении в результате первой операции; общие потери — 403 118 человек[43].

Для германской армии ситуация также стала принимать угрожающий оборот: хотя её потери продолжали быть значительно ниже советских, более слабая немецкая военная экономика не позволяла заменять потерянные самолёты и танки с такой же скоростью, как это делала противоположная сторона, а предельно неэффективное использование людских ресурсов в армии не позволяло пополнять дивизии, действующие на Востоке, в нужной мере, что привело к переходу ряда дивизий на шестибатальонный штат (с девятибатальонного); личный состав боевых рот на сталинградском направлении сократился до 27 человек (из 180 по штату). Кроме того, в результате операций на Юге России и без того очень длинный восточный фронт немцев значительно удлинился, собственно немецких частей уже не хватало для создания необходимых оборонительных плотностей. Значительные участки фронта заняли войска союзников Германии — румынская 3-я и формирующаяся 4-я армии, 8-я итальянская и 2-я венгерская армии. Именно эти армии оказались ахиллесовой пятой вермахта в последовавшей вскоре осенне-зимней кампании.

Советские солдаты ведут бои на подступах к Сталинграду. Лето 1942 года

3 июля 1941 года, Сталин обратился к народу с лозунгом «Всё для фронта! Всё для победы!»; к лету 1942 года (менее чем за 1 год) завершился перевод экономики СССР на военные рельсы.

С началом войны в СССР началась массовая эвакуация населения, производительных сил, учреждений и материальных ресурсов. В восточные районы страны было эвакуировано значительное число предприятий (только во втором полугодии 1941 года — ок. 2600), вывезено 2,3 миллионов голов скота. В первом полугодии 1942 года было выпущено 10 тысяч самолётов, 11 тысяч танков, 54 тысячи орудий. Во втором полугодии их выпуск увеличился более чем в 1,5 раза. Всего в 1942 году СССР выпустил стрелкового оружия всех типов (без револьверов и пистолетов) — 5,91 миллионов единиц, орудий и миномётов всех типов и калибров (без авиационных, морских и танковых/САУ пушек) — 287,0 тысяч штук, танков и САУ всех типов — 24,5 тысяч штук, самолётов всех типов — 25,4 тысяч штук, в том числе боевых — 21,7 тысяч штук[44]. Значительное количество боевой техники было получено и по ленд-лизу.

В результате соглашений между СССР, Великобританией и США в 1941—1942 годах сложилось ядро антигитлеровской коалиции.

Оккупационный режим

Гитлер рассматривал своё нападение на СССР как «Крестовый поход», который следует вести террористическими методами. Уже 13 мая 1941 года он освободил военнослужащих от всякой ответственности за свои действия при выполнении плана «Барбаросса»:

Никакие действия служащих вермахта или же действующих с ними лиц, в случае произведения гражданскими лицами враждебных действий по отношению к ним, не подлежат пресечению и не могут рассматриваться как проступки или военные преступления…

По этому поводу Гудериан заметил:

Гитлер ухитрился объединить всех русских под сталинским знаменем[45]

Немецкой оккупации в ходе войны подверглись территории Белорусской, Украинской, Эстонской, Латвийской, Литовской ССР, 13 областей РСФСР.

Молдавская ССР и некоторые районы юга Украинской ССР (Транснистрия) находились под управлением Румынии, часть Карело-Финской ССР была оккупирована финскими войсками.

Война Третьего рейха против Советского Союза была с самого начала нацелена на захват территории вплоть до Урала, эксплуатацию природных ресурсов СССР и долгосрочное подчинение России германскому господству. Перед прямой угрозой планомерного физического уничтожения оказались не только евреи, но и славяне, населявшие захваченные Германией в 1941—1944 гг. советские территории. Лишь недавно предметом исследований историков ФРГ стал «другой холокост», направленный против славянского населения СССР, которое наряду с евреями было провозглашено «низшей расой» и также подлежало уничтожению.

— Вольфрем Верте[1]

Области стали называться губерниями, были учреждены уезды (с января 1943 года — районы) и волости, произведена регистрация населения. Наряду с немецкими военными и административными органами власти (военными комендатурами, окружными и районными управлениями, сельскохозяйственными управлениями, гестапо и пр.) существовали учреждения местного самоуправления с полицией. Во главе городов, уездов назначались бургомистры, волостные управления возглавляли волостные старшины, в селениях назначались старосты. Для разбора уголовных и гражданских дел, не затрагивавших интересы германской армии, действовали мировые суды. Деятельность местных учреждений была направлена на исполнение приказов и распоряжений немецкого командования, осуществление политики и планов Гитлера в отношении оккупированного населения.

Всё трудоспособное население обязывалось работать на предприятиях, открытых немцами, на строительстве укреплений для немецкой армии, на ремонте шоссейных и железных дорог, их очистке от снега и завалов, в сельском хозяйстве и т. п. В соответствии с «новым порядком землепользования» колхозы были ликвидированы и образованы общинные хозяйства, вместо совхозов образованы «госхозы» — государственные хозяйства немецкой власти. Населению предписывалось беспрекословно выполнять установленные немцами грабительские нормы поставок мяса, молока, зерна, фуража и т. п. для германской армии. Немецкие солдаты грабили и уничтожали государственное и общественное имущество, выгоняли мирных жителей из их домов. Люди были вынуждены проживать в неприспособленных помещениях, землянках, у них отбирали тёплые вещи, продукты, скот.

Расстрел советских партизан. Сентябрь 1941 года.

Немцами были организованы политические школы — специальное учреждение по пропаганде и агитации. Публичные лекции на политические темы проводились в обязательном порядке на предприятиях и в организациях города и в сельской местности. Читались лекции и доклады через местное радиовещание. Также Д. Малявин сообщает о пропагандистских календарях[46].

Было введено обязательное школьное обучение с использованием советских учебников, из которых удалялось всё, что не соответствовало нацистской идеологии. Родителей, не посылавших своих детей в школы, принуждали к этому наложением штрафов. С учителями проводились собеседования в гестапо и организовывались двухнедельные политические курсы. С апреля 1943 года преподавание истории было запрещено и введены так называемые «уроки текущих событий», для которых требовалось использовать немецкие газеты и специальные немецкие политические брошюры. В школах при церквях были организованы детские группы для обучения Закону Божьему. В это же время оккупанты уничтожили огромное количество книг в библиотеках.

Для большинства мест, подвергшихся оккупации, этот период продолжался два-три года. Захватчики ввели здесь для советских граждан в возрасте от 18 до 45 лет (для евреев — от 18 до 60 лет[47]) жёсткую трудовую повинность. При этом рабочий день даже на вредных производствах длился 14—16 часов в сутки. За отказ и уклонение от работы, невыполнение приказов, малейшее неповиновение, сопротивление грабежу и насилию, помощь партизанам, членство в коммунистической партии и комсомоле, принадлежность к еврейской национальности и просто без причины следовали расстрелы, казни через повешение, избиения и пытки со смертельным исходом. Применялись штрафы, заключение в концлагеря, реквизиция скота и пр. Репрессиям со стороны немцев подверглись в первую очередь славяне, евреи и цыгане, а также все остальные, по мнению нацистов, «недочеловеки». Так, в Белоруссии в ходе всей войны погиб каждый четвертый житель[48][49][50][51] (справедливости ради следует добавить, что в это число входят не только мирные жители, но также партизаны, погибшие с оружием в руках, а также призванные на фронт жители довоенной Беларуси; значительную часть “погибших” составили эвакуировавшиеся вместе с отступающими немцами на Запад участники антисоветских вооруженных формирований, сотрудники оккупационной администрации, полицаи и прочие лица, которые предпочли не испытывать судьбу и уйти от наступавших советских войск).

На оккупированных территориях создавались лагеря смерти, где, по общим подсчётам, погибло около 5 миллионов человек.[52]

Всего на оккупированной территории было преднамеренно истреблено более 7,4 млн чел. мирного населения[53].

Большой урон советскому населению, находившемуся под оккупацией, причинил насильственный угон наиболее трудоспособной его части на принудительные работы в Германию и оккупированные промышленно-развитые страны. Советских невольников именовали там «остарбайтерами» (восточными рабочими).

Из общего числа советских граждан, насильственно вывезенных на работы в Германию (5 269 513 чел.), после окончания войны было репатриировано на Родину 2 654 100 чел. Не возвратились по разным причинам и стали эмигрантами — 451 100 чел. Остальные 2 164 313 чел. погибли или умерли в плену[54].

Период коренного перелома

Зимняя кампания 1942—1943 годов

Основная статья: Сталинградская битва

Пленённые под Сталинградом немецкие солдаты. Февраль 1943 года

19 ноября 1942 года началось контрнаступление советских войск, 23 ноября части Сталинградского и Юго-Западного фронтов соединились у города Калач-на-Дону и окружили 22 вражеские дивизии. В ходе начавшейся 16 декабря операции «Малый Сатурн» серьёзное поражение потерпела группа армий «Дон» под командованием Манштейна. И хотя наступательные операции, предпринятые на центральном участке советско-германского фронта (операция «Марс»), закончились неудачно, однако успех на южном направлении обеспечил успех зимней кампании советских войск в целом — одна немецкая и четыре армии союзников Германии были уничтожены.

Другими важными событиями зимней кампании стали Северо-Кавказская наступательная операция (фактически преследование отводивших с Кавказа силы во избежание окружения немцев) и прорыв блокады Ленинграда (18 января 1943 года). Красная Армия продвинулась на Запад на некоторых направлениях на 600—700 км, разгромила пять армий противника.

19 февраля 1943 года войска группы армий «Юг» под командованием Манштейна начали на южном направлении контрнаступление, которое позволило временно вырвать инициативу из рук советских войск и отбросить их на восток (на отдельных направлениях на 150—200 км). Относительно небольшое количество советских частей было окружено (на Воронежском фронте, из-за ошибок командующего фронтом Ф. И. Голикова, смещённого после сражения). Однако меры, принятые советским командованием, уже в конце марта позволили остановить продвижение немецких войск и стабилизировать фронт.

Зимой 1943 года немецкая 9-я армия В. Моделя оставила ржевско-вяземский выступ (см.: Операция «Бюффель»). Советские войска Калининского (А. М. Пуркаев) и Западного (В. Д. Соколовский) фронтов начали преследование противника. В результате советские войска отодвинули линию фронта от Москвы ещё на 130—160 км. Вскоре штаб немецкой 9-й армии возглавил войска на северном фасе Курского выступа.

Летне-осенняя кампания 1943 года

Решающими событиями летне-осенней кампании 1943 года были Курская битва и битва за Днепр. Красная Армия продвинулась на 500—1300 км, и, хотя её потери были больше потерь противника (в 1943 году потери советских армий убитыми достигли максимума за всю войну), немецкая сторона не могла, за счёт менее эффективной военной промышленности и менее эффективной системы использования людских ресурсов в военных целях, восполнять свои хотя бы и меньшие потери с такой скоростью, с какой это мог делать СССР. Это обеспечило РККА в целом устойчивую динамику продвижения на Запад на протяжении третьего и четвёртого кварталов 1943 года.

28 ноября — 1 декабря состоялась Тегеранская конференция И. Сталина, У. Черчилля и Ф. Рузвельта. Основным вопросом конференции было открытие второго фронта.

Третий период войны

Третий период войны характеризовался значительным количественным ростом германских вооружённых сил, особенно в техническом отношении. Например, количество танков и САУ в вермахте к 1 января 1945 года составило 12 990 единиц[55], в то время как к 1 января 1944 года — 9149[55], а к 1 января 1943 года — только 7927 единиц[55]. Это было результатом деятельности Шпеера, Мильха и др. в рамках программы военной мобилизации промышленности Германии, начатой в январе 1942 года, но ставшей давать серьёзные результаты лишь в 1943—1944 годах.

Однако количественный рост из-за огромных потерь на Восточном фронте и нехватки топлива для обучения танкистов и лётчиков сопровождался снижением качественного уровня германских вооружённых сил. Поэтому стратегическая инициатива оставалась за СССР и его союзниками, а потери Германии значительно возросли (есть мнение, что причиной роста потерь являлся, в том числе, и рост технической оснащённости вермахта — больше становилось техники, которую можно было потерять).

Зимне-весенняя кампания 1944 года

Зимнюю кампанию 1943—1944 годов Красная Армия начала грандиозным наступлением на правобережной Украине (24 декабря 1943 — 17 апреля 1944). Данное наступление включало в себя несколько фронтовых операций, таких как Житомирско-Бердичевской, Кировоградской, Корсунь-Шевченковской, Луцко-Ровненской, Никопольско-Криворожской, Проскуровско-Черновицкой, Уманско-Ботошанской, Березнеговато-Снигиревской и Одесской.

В результате 4-месячного наступления были разбиты группа армий «Юг» под командованием генерал-фельдмаршал Э. Манштейна и группа армий «А», командующий генерал-фельдмаршал Э. Клейст. Советские войска освободили Правобережную Украину, западные области, вышли на государственную границу на юге СССР, в предгорья Карпат (в ходе Проскуровско-Черновицкой операции) а 28 марта, форсировав реку Прут, вступили в Румынию. Также к наступлению на правобережной Украине относят Полесскую операцию 2-го Белорусского фронта, который действовал севернее войск 1-го Украинского фронта.

В наступлении принимали участия войска 1-го, 2-го, 3-го, 4-го Украинских фронтов, 2-й Белорусский фронт, корабли Черноморского флота и Азовской военной флотилии и большое количество партизан на оккупированных территориях. В результате наступления фронт был отодвинут от изначальных позиций конца декабря 1943 года на глубину 250—450 км. Людские потери советских войск оцениваются в 1,1 млн человек, из которых безвозвратные — чуть более 270 тысяч[56].

Одновременно с освобождением Правобережной Украины, началась Ленинградско-Новгородская операция (14 января — 1 марта 1944). В рамках данной операции проведены: Красносельско-Ропшинская, Новгородско-Лужская, Кингисеппско-Гдовская и Старорусско-Новоржевская фронтовые наступательные операции. Одной из основных целей было снятие блокады Ленинграда.

В результате наступления советские войска нанесли поражение группе армий «Север», под командованием генерал-фельдмаршала Г. Кюхлера. Также была снята почти 900-дневная блокада Ленинграда, освобождены почти вся территория Ленинградской, Новгородской областей, больш́ая часть Калининской области, советские войска вступили на территорию Эстонии. Это наступление советских войск лишило немецкое командование возможности перебросить силы группы армий «Север» на Правобрежную Украину, где наносили главный удар советские войска зимой 1944 года.

В операции участвовали войска Ленинградского и Волховского фронтов, часть сил 2-го Прибалтийского фронта, Балтийский флот, авиация дальнего действия и партизаны. В результате Ленинградско-Новгородской операции войска продвинулись на 220—280 км. Потери советских войск — более 300 тысяч человек, из них безвозвратные — более 75 тысяч[56].

Апрель — май ознаменовался Крымской наступательной операцией (8 апреля — 12 мая). Во время неё были проведены 2 фронтовые операции: Перекопско-Севастопольская и Керченско-Севастопольская; цель операции — освобождение Крыма. Советские войска освободили Крым и разгромили 17-ю полевую армию немцев. Черноморский флот возвратил себе свою главную базу — Севастополь, что значительно улучшило условия базирования и ведения боевых действий как для самого флота, так и для Азовской военной флотилии (на базе которой была сформирована Дунайская военная флотилия). Была ликвидирована угроза тылам фронтов освобождавших Правобережную Украину.

В освобождении Крыма участвовали войска 4-го Украинского фронта, Отдельной приморской армии под командованием А. И. Ерёменко, Черноморский флот, Азовская военная флотилия (позднее переименованная в Дунайскую военную флотилию). Потери советских войск составили чуть менее 85 тысяч человек, из которых безвозвратные — более 17 тысяч. Советские войска освободили Крым за месяц с небольшим, тогда как немцам понадобилось почти 10 месяцев только чтобы захватить Севастополь.

Летне-осенняя кампания 1944 года

В июне 1944 года союзники открыли второй фронт, что значительно ухудшило военное положение Германии. В летне-осеннюю кампанию Красная Армия провела ряд крупных операций, в том числе Белорусскую, Львовско-Сандомирскую, Ясско-Кишинёвскую, Прибалтийскую; завершила освобождение Белоруссии, Украины, Прибалтики (кроме некоторых районов Латвии) и частично Чехословакии; освободила северное Заполярье и северные области Норвегии. Были принуждены к капитуляции и вступлению в войну против Германии Румыния и Болгария (Болгария находилась в состоянии войны с Великобританией и США, но не с СССР, СССР 5 сентября объявил войну Болгарии и занял её, болгарские войска сопротивления не оказали).

Летом советские войска вступили на территорию Польши. Ещё до этого на территории Западной Украины и Западной Белоруссии, а также Литвы советские войска встретились с формированиями польской партизанской Армии крайовой (АК), которая подчинялась польскому правительству в изгнании. Перед ней была поставлена задача по мере отступления немцев овладевать освобождёнными районами как в Западной Белоруссии, Западной Украине и Литве, так и в самой Польше так, чтобы вступающие советские войска уже заставали там сформированный аппарат власти, поддержанный вооружёнными отрядами, подчинёнными эмигрантскому правительству.

Советские войска сначала осуществляли совместные с АК операции против немцев, а затем офицеры АК арестовывались, а бойцы разоружались и мобилизовывались в просоветское Войско Польское генерала Берлинга. На освобождённых землях, то есть непосредственно в тылу Красной Армии, продолжались попытки разоружения отрядов АК, которые уходили в подполье. Это происходило с июля и на территории самой Польши. Уже 23 августа из Люблина в лагерь под Рязанью был отправлен первый этап интернированных бойцов АК. Перед отправкой их держали в бывшем нацистском концлагере Майданек[57][58]. 21 июля в Хелме польскими коммунистами и их союзниками был создан Польский комитет национального освобождения — временное просоветское правительство Польши, несмотря на то, что законным правительством Польши в тот момент себя считало так называемое Правительство Польши в изгнании.

1 августа, когда передовые силы РККА приближались к столице Польши Варшаве, Армия крайова подняла восстание в городе. Повстанцы два месяца сражались с превосходящими силами немецких войск, но 2 октября были вынуждены капитулировать. 1-й Белорусский фронт не оказал существенную помощь восставшим — преодолев в Белорусской операции до 600 км, он встретил под Варшавой упорное сопротивление противника и перешёл к обороне[59].

30 августа началось Словацкое национальное восстание против пронемецкого режима Словацкой Республики во главе с Йозефом Тиссо. Для помощи повстанцам советские войска 8 сентября начали Карпато-Дукельскую операцию. Но в начале ноября немецкие войска подавили восстание ещё до того, как советские войска смогли оказать повстанцам помощь.

В октябре советские войска успешно провели Дебреценскую операцию и начали Будапештскую операцию с целью разгрома немецких войск на территории Венгрии и вывода её из войны. Однако немецкие войска в Будапеште капитулировали только 13 февраля 1945 года. 28 декабря было создано временное правительство Венгрии, которое 20 января заключило перемирие с СССР.

25 октября Государственный комитет обороны объявил призыв на военную службу призывников 1927 года рождения. Призвали 1 156 727 человек — последний военный призыв.

Зимне-весенняя кампания 1945 года

2-й лейтенант У. Робертсон и лейтенант А. С. Сильвашко на фоне надписи «Восток встречается с Западом», символизирующей историческую встречу союзников на Эльбе

Военный фронт

Наступательные действия советских войск на западном направлении возобновились только в январе 1945 года. 13 января началась Восточно-Прусская операция. На малавском направлении целью был разгром малавской группировки противника и отсечения группы армий «Центр», оборонявшейся в Восточной Пруссии, от остальных сил немецких армий. В результате боёв советские войска заняли часть Восточной Пруссии, освободили территорию Северной Польши и, блокировав с Запада и Юго-Запада восточно-прусскую группировку противника, создали благоприятные условия для её последующего разгрома (см.: Млавско-Эльбингская операция).

На калининградском направлении начали наступательную операцию против тильзитско-инстербургской группировки немецких войск. В результате войска 3-го Белорусского фронта продвинулись на глубину до 130 км и разгромили основные силы немцев, создав условия для завершения совместной со 2-м Белорусским фронтом Восточно-Прусской операции (см.: Инстербургско-Кенигсбергская операция).

На другом направлении в Польше 12 января началась (Висло-Одерская операция), в ходе которой к 3 февраля от немецких войск была очищена территория Польши к западу от Вислы и захвачен плацдарм на правом берегу Одера, использованный впоследствии при наступлении на Берлин. В Южной Польше и Чехословакии войска 4-го Украинского фронта преодолели большую часть Западных Карпат, и к 18 февраля вышли в район верхнего течения Вислы, чем способствовали продвижению 1-го Украинского фронта в Силезии.

После отражения ожесточённого наступления в районе озера Балатон, 16 марта начинается Венская наступательная операция по овладению городом Вена. На пути к столице Австрийской части Третьего рейха была разгромлена 6-я танковая армия СС. В начале апреля на территории Чехословакии советские войска с ожесточёнными боями продвигаться дальше на запад. 7 апреля подступают к пригородам Вены, где встречают упорное сопротивление немцев. Начинаются тяжёлые бои за Вену, которая была взята 13 апреля.

С 10 февраля по 4 апреля была успешно проведена Восточно-Померанская операция (северо-западнее Берлина), в которой участвовали войска 1-го Белорусского фронта.

В это же время в Восточной Прусии начинаются бои за Кёнигсберг (см. Кёнигсбергская операция). Медленным темпом советские войска отвоёвывают километр за километром, начинаются уличные бои. В результате кёнигсбергской операции основные силы восточнопрусской группировки немцев были разгромлены. На севере часть отступившей группы армий «Север», блокированная в Курляндском котле, продолжала сопротивление до самой капитуляции Германии.

На Польском направлении к марту 1945 года войска 1-го Белорусского и 1-го Украинского фронтов вышли на рубеж рек Одер и Нейсе. По кратчайшему расстоянию от кюстринского плацдарма до Берлина оставалось 60 км. Англо-американские войска завершили ликвидацию рурской группировки немецких войск и к середине апреля передовыми частями вышли к Эльбе. Потеря важнейших сырьевых районов обусловила спад промышленного производства Германии. Увеличились трудности с восполнением людских потерь, понесённых зимой 1944—1945 годов. Тем не менее вооружённые силы Германии ещё представляли собой внушительную силу. По информации разведуправления Генштаба Красной Армии, к середине апреля в их составе насчитывалось 223 дивизии и бригады.

16 апреля 1945 года началась Берлинская наступательная операция советских войск. 25 апреля 1945 года советские войска на реке Эльба впервые встретились с американскими войсками, наступавшими с Запада. 2 мая 1945 года гарнизон Берлина капитулировал. Уже после взятия Берлина и капитуляции Германии советские войска провели Пражскую операцию — последнюю стратегическую операцию в войне.

Политический фронт

19 января 1945 года последний командующий АК Леопольд Окулицкий издал приказ о её роспуске. В феврале 1945 года представители эмигрантского польского правительства, находившиеся в Польше, большинство делегатов Совета Национального единства (временного подпольного парламента) и руководители АК были приглашены генералом НКГБ И. А. Серовым на конференцию по поводу возможного вхождения представителей некоммунистических группировок во Временное правительство, которое поддерживалось Советским Союзом. Полякам были даны гарантии безопасности, однако их арестовали в Прушкуве 27 марта и доставили в Москву, где над ними состоялся суд.

4-11 февраля 1945 года состоялась Ялтинская конференция Сталина, Черчилля и Рузвельта. На ней обсуждались основные принципы послевоенной политики.

Окончание войны

Генерал-фельдмаршал Вильгельм Кейтель подписывает акт о безоговорочной капитуляции германского вермахта в штабе 5-й ударной армии в Карлсхорсте, Берлин

В 22 часа 43 минуты по центрально-европейскому времени 8 мая война в Европе завершилась безоговорочной капитуляцией вооружённых сил Германии. Боевые действия продолжались 1418 дней. Тем не менее, приняв капитуляцию, Советский Союз не подписал мир с Германией, то есть формально остался с Германией в состоянии войны. Война с Германией была формально окончена 25 января 1955 года изданием Президиумом Верховного Совета СССР указа «О прекращении состояния войны между Советским Союзом и Германией»[60].

24 июня в Москве состоялся парад Победы[61]. На прошедшей в июле — августе 1945 года Потсдамской конференции руководителей СССР, Великобритании и США была достигнута договорённость по вопросам послевоенного устройства Европы.

Битвы, операции и сражения

Наиболее крупные сражения Великой Отечественной войны:

Потери

Существуют различные оценки потерь Советского Союза и Германии во время войны 1941—1945 годов. Различия связаны как со способами получения исходных количественных данных по разным группам потерь, так и с методами расчётов.

В России официальными данными о потерях (армии) в Великой Отечественной войне считаются данные, изданные группой исследователей под руководством консультанта Военно-мемориального центра ВС РФ Григория Кривошеева в 1993 году.[нет в источнике][62] Согласно уточнённым данным на 2001 год, потери были следующими:

  • Людские потери СССР — 6,8 млн военнослужащих «убитыми, умершими от ран, в плену, от болезней, несчастных случаев, казнённых по приговорам трибуналов» и 4,4 млн попавшими в плен и пропавшими без вести [нет в источнике][63]. Общие демографические потери (включающие погибшее мирное население) — 26,6 млн человек;
  • Людские потери Германии — 4,047 млн военнослужащих погибшими и умершими (в том числе 3,605 млн погибших, умерших от ран и пропавших без вести на фронте; 442 тыс. умерших в плену), ещё 2,91 млн вернулись из плена после войны[64].
  • Людские потери стран-союзниц Германии — 806 тыс. военнослужащих погибшими (включая 137,8 тыс. погибшими в плену), ещё 662,2 тыс. вернулись из плена после войны[64].
  • Безвозвратные потери армий СССР и Германии с сателлитами (включая военнопленных) — 11,5 млн и 8,6 млн чел. соответственно. Соотношение безвозвратных потерь армий Германии с сателлитами и СССР составляет: 1:1,3.

СССР и антигитлеровская коалиция

Плакат США «Русский. Этот человек — твой друг. Он сражается за свободу»

После нападения Германии на СССР, последний стал союзником Великобритании. 22 июня 1941 года премьер-министр Великобритании Уинстон Черчиль заявил:

опасность, угрожающая России, — это опасность, грозящая нам и Соединённым Штатам, точно так же, как дело каждого русского, сражающегося за свой очаг и дом, — это дело свободных людей и свободных народов во всех уголках земного шара.

12 июля СССР подписал соглашение с Великобританией о совместных действиях в войне против Германии. 18 июля аналогичное соглашение было подписано с эмигрантским правительством Чехословакии, а 30 июля — с польским эмигрантским правительством (Соглашение Сикорского-Майского).

14 августа с польским эмигрантским правительством была достигнута договорённость о формировании в СССР армии из польских граждан, попавших в советский плен в результате Польского похода РККА 1939 года, а также польских граждан, которые были депортированы или подвергнуты заключению (в отношении них 12 августа был принят указ об амнистии).

24 сентября 1941 года СССР присоединился к Атлантической хартии, высказав при этом своё особое мнение по некоторым вопросам. 29 сентября — 1 октября 1941 года в Москве состоялось совещание представителей СССР, США и Великобритании, закончившееся подписанием протокола о взаимных поставках[2]. Первый британский арктический конвой «Дервиш» с военными грузами для СССР прибыл в Архангельск ещё до этого, 31 августа 1941 года. Для обеспечения поставок военных грузов в СССР по южному маршруту в августе 1941 года советские и британские войска были введены в Иран.

Глубокой осенью Уинстон Черчилль, раздражённый советским послом Иваном Майским, требовавшим помощи большей, чем могла предоставить Великобритания, и недвусмысленно намекавшим в случае отказа на возможный проигрыш СССР, заявил:

Вспомните, что ещё четыре месяца назад мы на нашем острове не знали, не выступите ли вы против нас на стороне немцев. Право же, мы считали это вполне возможным. Но даже тогда мы были убеждены в нашей конечной победе. Мы никогда не считали, что наше спасение в какой-либо мере зависит от ваших действий. Что бы ни случилось и как бы вы ни поступили, вы-то не имеете никакого права упрекать нас.[65]

Идеальным исходом войны на Востоке был бы такой, когда последний немец убил бы последнего русского и растянулся мёртвым рядом.

— Рандольф Черчилль[66], сын Уинстона Черчилля

Если мы увидим, что выигрывает Германия, то нам следует помогать России, а если выигрывать будет Россия, то нам следует помогать Германии, и, таким образом, пусть они убивают как можно больше, хотя мне не хочется ни при каких обстоятельствах видеть Гитлера в победителях.

Гарри Трумэн. «New York Times», 24.06.1941[66][67]

Мнения и оценки

Стилевые проблемы
В данной статье или разделе имеется избыток цитат либо слишком длинные цитаты.

Излишние и чрезмерно большие цитаты следует обобщить и переписать своими словами.
Возможно, эти цитаты будут более уместны в Викицитатнике или в Викитеке.
 

Отмечено, что потери СССР во много раз превысили потери остальных стран антигитлеровской коалиции, при этом общий вклад в победу во многом был привнесён борьбой советских людей. Вот что пишет по этому поводу известный советский публицист Стрельников:

— Вы знаете, миссис Грин, сколько потеряла наша страна за последнюю войну? — спрашиваю я. — 20 миллионов мужчин, женщин и детей.

— Этого не может быть! — удивляется она. — Мы в США тоже переживали лишения. Ввели карточки на бензин для автомашин. Курицу не каждый день можно было купить…

Я жду, когда она допьёт свой кофе чтобы раскланяться и уйти. Слишком неравны ставки, чтобы их обсуждать. Отсутствие курицы на столе — против 20 миллионов погибших. Карточки на бензин — против трагедии ленинградцев. Единственная бомба, принесённая японским воздушным шаром и убившая шесть фермеров, — против 1700 разрушенных советских городов…

— Отдавая дань уважения всем борцам против фашизма, необходимо подчеркнуть, что вклад в общую победу был различным. Главная заслуга в разгроме гитлеровской Германии, несомненно, принадлежит Советскому Союзу. На протяжении всей второй мировой войны советско-германский фронт оставался главным: именно здесь были разгромлены 507 дивизий вермахта и 100 дивизий союзников Германии…

За эти завоевания советский народ заплатил огромную цену. За годы Великой Отечественной войны погибло и умерло около 27 млн наших соотечественников, из них 8 668 400 человек составили потери армии, флота, пограничных и внутренних войск… Две трети людских потерь приходятся на мирное население.

Это свидетельствует о проводившейся гитлеровцами политике геноцида ни в чём не повинных людей, о бесчеловечном оккупационном режиме, о попрании всех общепринятых международных норм в отношении советских людей[68]

Главным итогом Великой Отечественной войны стала ликвидация смертельной опасности, угрозы порабощения и геноцида русского и других народов СССР. Мощный, бесчеловечный враг всего за 4 месяца дошёл до Москвы, вплоть до Курской дуги сохранял наступательные возможности. Перелом в войне и победа были результатом неимоверного напряжения сил, массового героизма народа, изумлявшего и врагов и союзников. Идеей, вдохновлявшей тружеников фронта и тыла, объединяющей и умножающей их силу, мирящий с жестокостью чрезвычайных мер собственного руководства, с неоправданными жертвами, стала идея защиты своего Отечества как дела правого и праведного. Победа побудила в народе чувство национальной гордости, уверенности в своих силах.[69]

По случаю 24-й годовщины создания Красной Армии Иосиф Сталин указывает на недопустимость сравнений немецкого народа с режимом нацистской Германии:

Со всей уверенностью можно сказать, что эта война приведёт либо к раздроблению или к полному уничтожению гитлеровской клики. Смешны попытки идентифицировать весь немецкий народ и немецкое государство с этой кликой. Опыт истории говорит, что гитлеры приходят и уходят, а народ германский, а государство германское — остаётся. Сила Красной Армии состоит в том, что она не знает расовой ненависти, что представляет собой источник слабости Германии… Все свободолюбивые народы противостоят национал-социалистической Германии… Мы воюем с немецким солдатом не потому, что он немец, а потому, что он выполняет приказ поработить наш народ[70]

1812 год Первая мировая война

 

Двести лет назад, в такие же осенние дни, Наполеон вышел из разоренной и сгоревшей Москвы и, двинувшись на поиски русской армии, принял бой под Малоярославцем, после кровопролитного сражения взял город, а после этого вдруг повернул свою Великую армию восвояси. Счастливая доселе звезда Буонапарте начала катиться к горизонту, а его мощная империя – рушиться.

 От «Войны и мира»  до «Гусарской баллады»

Что мы знаем о той войне? Под  словом «мы» я подразумеваю, конечно, не профессиональных историков и любителей военной истории. Речь об обычных согражданах, которые «проходили» Отечественную войну 1812 года еще в школе, учили знаменитое стихотворение Лермонтова «Бородино» и разбирали у доски не менее именитый роман Толстого «Война и мир», с заученной на всю жизнь цитатой про дубину народной войны.

Боюсь, что не так много. Ту давнюю кампанию прочно заслонила собой в массовом сознании вторая Отечественная война – Великая, которая отличалась невиданным в истории человечества количеством жертв (десятки миллионов человек против нескольких сотен тысяч), а по своим масштабам и невиданной ожесточенности тотального уничтожения целых народов превзошла любые другие войны.

Немцы стали символом беспримерно  жестокого и сильного врага, тогда как французы стали рассматриваться в образе пусть и рыцарственного, но слабого противника, для победы над которым не понадобилось и нескольких месяцев.

Весомый «вклад» внесли советские  фильмы. В частности «Гусарская баллада», снятая Эльдаром Рязановым по мотивам героической комедии в стихах Александра Гладкова «Давным-давно», где главное место занимали переодевания главной героини из женской одежды в мужскую. Сия музыкальная картина породила многочисленные анекдоты о поручике Ржевском и задала не одному поколению зрителей несерьезный тон по отношению к Отечественной войне 1812 года.

 «Пират» Кутузов

Исключением можно считать, пожалуй, только бондарчуковскую экранизацию  «Войны и мира», где съемочный  размах батальных сцен не уступал  озеровскому «Освобождению». Однако на эпические ленты Бондарчука школьников водили чуть ли не в обязательном порядке, а потому, как и в случае с романом, тема борьбы с Наполеоном не сильно отложилась в юном сознании.

На фоне общей кинокарнавальности мелочью выглядят различные исторические несуразности, вроде черной повязки на правом глазу у светлейшего князя Смоленского, которую советские кинематографисты надели главнокомандующему русской армии еще в 1944 году в фильме «Кутузов». С тех пор этот образ кочует не только по фильмам, но и отливается в бронзе и меди современными скульпторами.

Между тем, Кутузов никогда не носил  повязок на глазу. Нет ни одного свидетельства  современников об этом. И это понятно  – ему было незачем прятать  глаз под повязкой, поскольку он видел правым глазом, пусть и не так хорошо, как левым.

 Особенности штыкового  боя

Да и сама кампания 1812 года, даже по сравнению с гитлеровским нашествием, не смотрится для русских войск легкой прогулкой. Вторжение Великой армии (в которой помимо французских частей, были воинские контингенты из многих европейских стран, а общая численность составила более 600 тысяч человек) в Россию можно расценивать как первую в истории человечества мировую войну.

Конечно, напрямую сравнивать войну  ХХ века, в которой участвовали такие ударные рода войск, как бронетанковые войска и бомбардировочная авиация, с баталиями начала ХIХ века не приходится.

Кутузов принимает армию

С другой стороны, в эпоху наполеоновских войн противники сходились между  собой на довольно небольшом пространстве плотными рядами в ожесточенных штыковых и кавалерийских атаках, и потери были весьма велики. В частности, на Бородино каждый час на поле боя погибало около двух тысяч человек.

Учитывая же невысокий уровень  тогдашней медицины, число умерших  от ран было тогда гораздо выше, чем павших на поле боя. Одним из наиболее известных примеров тому может служить ранение осколком ядра в ногу генерала Багратиона, от которого он умер спустя две недели, так и не получив квалифицированной помощи от эскулапов.

Ореол непобедимости  корсиканца

Психологически Алекcандру I в 1812-м было тяжелее вести войну с Наполеоном, нежели Сталину в 1941-м с Гитлером – за плечами Сталина не было двух недавно выигранных войн у нашей армии (Первая австрийская компания 1805 года и Польская компания 1806-1807 годов). И если по выражению Суворова, «русские прусских всегда бивали», то в отношении французов на счету русской армии на момент начала Отечественной войны была лишь кровавая боевая ничья под Прейсиш-Эйлау в феврале 1807-го.

Ореол непобедимости окружал великого корсиканца и созданную им лучшую на тот момент армию. Характерно, что даже отступая после Москвы, она представляла собою еще весьма грозную силу.

Знаменитый партизан, гусар и  герой войны Денис Давыдов  в своих военных записках весьма уважительно описал сцену встречи с противником и попытки пленить вражеского императора: «Неприятель, увидя шумные толпы наши, взял ружье под курок и гордо продолжал путь, не прибавляя шагу. Сколько ни покушались мы оторвать хотя одного рядового от сомкнутых колонн, но они, как гранитные, пренебрегали все усилия наши и остались невредимыми… гвардия с Наполеоном прошла посреди толпы казаков наших, как стопушечный корабль между рыбачьими лодками».

Рубикон. Переправа отряда Дениса Давыдова. Кожин Семён Леонидович

Да и после  окончания похода в Россию Наполеон еще два года весьма умело воевал с армиями антифранцузской коалиции государств, среди которых были и  русские солдаты. Впереди были грандиозные  сражения: под Лейпцигом, вошедшее в  военную историю как «Битва  народов» (1813) и битва при Ватерлоо (1815), поставившая точку в его блестящей карьере.

«Гроза двенадцатого года настала,//Кто тут нам помог?// Остервенение народа, Барклай, зима иль  русский Бог?», – размышлял над  этим парадоксом еще Пушкин.

О партизанах и народных мстителях

Остервенение  народа – местами – имело место. Благо, французская армия имела  славу первых мародеров Европы, привыкнув  получать кров и пищу за счет завоеванных  местных жителей. Помимо грабежа  бесцеремонные захватчики оскверняли русские церкви, устраивая в них конюшни и употребляя иконы вместо столов.

В ответ крестьяне сжигали пойманных чужеземцев живьем, насаживали на кол, запарывали вилами, топили. Раненых солдат в плен не брали, добивали, убитых, как правило, обирали до нитки.

Тем не менее, как и в Великую Отечественную войну, роль народных мстителей в разгроме врага была несколько преувеличена. В Испании гражданское население также нещадно убивало французских солдат, тем не менее, решающая роль в изгнании оккупантов принадлежит все же британским войскам под командованием будущего победителя Наполеона при Ватерлоо фельдмаршала Уэлсли, герцога Веллингтона.

Руководителями  же большинства партизанских отрядов, действующих на коммуникациях Великой  армии, были офицеры русской армии, как, например, тот же Денис Давыдов, который командовал, по сути дела, армейским диверсионным отрядом. В других случаях партизан возглавляли нижние чины. В частности, в Волоколамском уезде партизанскими отрядами руководили унтер-офицер Новиков и рядовой Немчинов.

Сохранивший армию

Говоря о  вкладе в победу Михаила Богдановича  Барклая-де-Толли, надо отметить, что  она огромна. Не случайно в 1837 году к 25-летнему разгрому наполеоновской армии статуя этого генерал-фельдмаршала была воздвигнута у Казанского собора в Санкт-Петербурге наряду со статуей Кутузова. Оба памятника символично выражают два этапа войны 1812 года – Барклай командовал русской армией в период отступления от Немана до Бородина и сберег армию от разгрома, Кутузов же, приняв от него войска, изгнал французов из пределов Отечества. Да и во время Бородинского сражения русскими войсками фактически командовал Барклай, которого до этого злая молва (в частности, генерал Багратион) обвиняли в трусости и даже предательстве.

Но все  же, кто знает, хватило ли ему мужества и мудрости оставить Москву, спася тем самым русскую армию, а стало быть, и Россию?

О, эти ужасные русские условия!

Многие французские  генералы и в первую очередь, сам  Наполеон винили в неудачах погоду – мол, победу одержал генерал  Мороз. Надо отметить, что Великой армии, действительно, не повезло с климатом – летом, во время стремительного наступления наполеоновские солдаты задыхались от жары и страдали от отсутствия воды, ближе к концу компании выяснилось, что далеко не у всех есть теплые вещи. Впоследствии их примеру в своих мемуарах последовали нацистские генералы.

Впрочем, погода, как известно, не делает исключения ни для кого, и от жары, а затем  и от стужи в той же мере страдали и русские войска. В частности, во время параллельного преследования французов. И если первые отступали по наезженному Смоленскому тракту, то вторые двигались вместе с артиллерией и обозами по плохо проходимым проселочным дорогам, а то и просто по заснеженным полям. При этом многие солдаты были в летнем обмундировании, и немудрено, что только заболевшими Кутузов потерял в итоге более 30 тысяч человек.

Пузырек с ядом для императора

Остается  четвертый фактор – «русский Бог». Некое стечение обстоятельств, приведшее Россию к победе, а наполеоновскую Францию – к поражению. Почему после сражения за Малоярославец, который восемь раз переходил из руки в руки и, в конечном счете, остался за французами, Наполеон приказал своей армии отступать, хотя у него оставалась еще более 70 тысяч солдат?

Возможно, что  он психологически устал. На следующий день после сражения, когда он с небольшой свитой выехал осмотреть русские позиции, его внезапно атаковали казаки с пиками наперевес. От смерти (или плена) французского императора с трудом спасла подоспевшая польская конница и гвардейские егеря. Вечером Наполеон приказал своему врачу изготовить и дать ему пузырек с сильным ядом на случай опасности попасть в плен. Прежде за уверенным в себе полководцем такого не водилось.

Как вспоминал  позднее, французский генерал Сегюр, «донесение о новом дерзком нападении казаков возле Боровска, в нескольких верстах позади армии, было последним и слабым толчком, который заставил императора окончательно принять роковое решение — отступать».

Любопытно, что  перед началом вторжения в  СССР летом 1941 года, многие немецкие генералы и офицеры старательно изучали мемуары «предшественников». В частности, популярностью пользовалась книга де Коленкура «Русская кампания 1812 года».

Но история показала, что каждый вторгающийся в Россию захватчик учится только на собственных ошибках.

Չինաստանի Ժողովրդական Հանրապետություն

Չինաստանի բնակչությունը. Չինաստանում ապրում է 1 միլիարդ 273 միլիոն 110 հազար մարդ, որն հավասար է Երկիր մոլորակի բնակչության թվի 22%-ին։ Չինաստանը  աշխարհի ամենաբնակեցված երկիրն է (շուրջ 1.3 միլիարդ մարդ): Բնակչության միջին  խտությունը կազմում է 140 մարդ 1  քառ. կմ-ի վրա, քաղաքային բնակչությունը՝  36.22%, գյուղական՝ 63.78%:

Չինաստանի պետական դրոշը             Չինաստանի պետական զինանշանը

Տես Չինաստանի վերաբերյալ վերջին տուրիստական նորությունները >

Չինաստանի դրոշը. Պետական դրոշը նախագծվել է 1949թ.-ին, Շանհայում, Ցզեն Լյանսունի կողմից: Դրոշը կարմիր գույն է, վերին ձախ անկյունում` մեկ մեծ, չորս փոքր դեղին հնգաթեւ աստղ: Կարմիր գույնը խորհրդանշում է հեղափոխություն, աստղերի դեղին գույնը` լույս: Կարմիր աստղը մարմնավորում է Չինաստանի կոմունիստական կուսակցությունը, իսկ չորս փոքր աստղերը` չին ժողովրդին (բանվոր, գյուղացի, մանր ձեռներեցներ եւ ազգային բուրժուազիա):

Աշխարհագրական դիրքը.Չինաստանն իր տարածքով  չորրորդն է աշխարհում և ամենամեծ երկիրը՝ Ասիայում: Չինաստանի տարածքը 9.596.960 քառակուսի կմ է, ցամաքային սահմանների ընդհանուր երկարությունը   22 117 կմ,  ափամերձ գոտու՝ 14.500 կմ: Արևելքից Չինաստանի ափերը ողողում են Արևելա – Չինական, Կորեական և Դեղին ծովերը: Թայվան նեղուցներով Չինաստանի մայրցամաքային մասը բաժանվում է Թայվան կղզուց: Չինաստանը սահմանակից է  14 երկրների` Աֆղանստանի, Բութանի, Մյանմարի (Բիրմա), Հնդկաստանի, Ղազախստանի, Ղրղզստանի, Լաոսի, Մոնղոլիայի, Նեպալի, Հյուսիսային Կորեայի, Պակիստանի, Ռուսաստանի, Տաջիկստանի և Վիետնամի հետ:

Պետական համակարգը. Համաձայն ՉԺՀ  Սահմանադրության (Դեկտեմբեր 1982)՝ Չինաստանը համարվում է «Ժողովրդի դեմոկրատական դիկտատուրայի  սոցիալիստական ​​պետություն»: Պետության բարձրագույն մարմինը Ժողովրդական Ներկայացուցիչների Համաչինական Ժողովն է: 1949 թվականին Ժողովրդական Հանրապետություն հռչակումից ի վեր  երկրում իշխում է Չինաստանի Կոմունիստական ​​կուսակցությունը: Գրանցված են նաև ութ քաղաքական այլ կուսակցություններ, որոնք, փաստացի կախված են ՉԿԿ-ից:

Վարչական բաժանումը. 22 նահանգների, 5 ինքնավար մարզերի և կենտրոնական ենթակայության 4 քաղաքների վարչատարածքային բաժանումը  տարածվում է միայն  մայրցամաքային Չինաստանի վրա և չի ներառում  Հոնգ Կոնգը, Մակաոն և Թայվանը:

Պետական լեզուն. Թեև Չինաստանում ապրում է շուրջ 55 տարբեր ազգություններ, ՉԺՀ պետական լեզուն չինարենն է: Չինարեն (汉语/漢語, 华语/華語, կամ 中文, Փինյին,  Hànyǔ, Huáyǔ, կամ Zhōngwén)  լեզուն  պատկանում է Չին-տիբեթական լեզվաընտանիքին: Չինարեն խոսում են աշխարհում 1.3 միլիարդ մարդ: Չինարենը պետական լեզու է  Չինաստանում, Սինգապուրում, Ինդոնեզիայում, Մալազիայում:  Ըստ աշխարհի լեզուների դասակարգման` չինարենը խոսողների թվով աշխարհում առաջին լեզուն է:

Պետական կրոնը. Չինաստանը բազմակրոնն երկիր է: Բացի հիմնական  երեք կրոններից՝ բուդդայականությունից, իսլամից և քրիստոնեությունից՝ Չինաստանում տարածում է գտել նաև  յուրահատուկ մի ավանդական կրոնական ուսմունք` Դաոսիզմ: Բացի այդ, որոշ էթնիկական փոքրամասնությունների մոտ դեռևս պահմանվում են նախնադարյան պարզունակ պաշտամունքի տարրեր, ինչպես նաև բազմաստվածություն: Ավանդաբար չինական կրոնի և փիլիսոփայության մեջ միահյուսվում են կոնֆուցիզմը, դաոսիզմն ու բուդդիզմը:«Մշակութային հեղափոխության» (1965-1976թթ) տարիներին կրոնը իսպառ արգելվել էր: Արգելքը մասնակի հանվել է 90-ականներին: Մահմեդականների թիվը Չինաստանում    ոչ պաշտոնական տվյալներով 18-23 մլն է,քրիստոնյաների՝  շուրջ 10 – 15 մլն.:

Դրամական միավորը. Յուան (CNY)

Կլիման. Չինաստանի կլիման շատ բազմազան է. սկսած հարավային մերձարևադարձայինից, մինչև` հյուսիսային բարեխառնը: Ամռանը խոնավ է, իսկ ձմռանը բավականին չոր:

Մշակույթը. Չինաստանի մշակույթը աշխարհի ամենահին ու աչքի ընկնող մշակույթներից մեկն է: Այն մեծ ազդեցություն է ունեցել հարևան ազգերի մշակույթի վրա: Ֆեն-շուն («քամի և ջուր») հիմնվում է տիեզերական ցի էներգիայի գաղափարների վրա: Օրինակ` տան ճիշտ նախագծումը, դռների դասավորությունը ազդում է սենյակում  ցի էներգիայի շրաջանառության վրա և, հետևաբար, նրա բնակիչների բարեկեցության վրա: Չինական փիլիսոփայական տիեզերական ցի հասկացությունը կամ էներգիան (ուժը), որը արտահայտում Տիեզերքը,  բաժանվում է երկու դարաշրջանի` Շան և Չժոու: Չինացիները հավատում են այն բանին, որ ցին ծնել է տիեզերքը և Երկիրը և երկու սկիզբը` «բացասական» և «դրական» սկզբունքները` ինը և յանը, որոնք էլ իրենց հերթին ծնել են բոլոր «մութ բաները»: Յուրաքանչյուր ֆիզիկական փոփոխություն, որը լինում է աշխարհում, չինացիների կարծիքով ցի էներգիայի արդյունքն է: Գոյություն ունի հատուկ մեթոդիկա` ցիգուն (տառացի «ցիով աշխատանք»), որը նախատեսված է օրգանիզմում ցի էներգիայի շարժման, ընդհանուր առողջանալու և անգամ պարանորմալ հատկություններ ձեռք բերելու համար: Չինական վայելչագրությունը չինական նամակները բարձրացրել է արվեստի գեղագիտական մակարդակի և ավանդաբար հավասարվում է նկարչությանը և պոեզիային` որպես ինքնարտահայտման մեթոդ: Քանի որ հիերոգլիֆային պատկերները սահմանափակվում են ութ տողերով, նկարչի անհատական ոճը որոշում է դրանց հաստությունը, ճկման անկյունը և նկարների դինամիզմը: Փորձագետները բարձր են  գնահատում դրանց հավասարակշռությունը, գծերի միասնական լինելը, հիերոգլիֆների կոմպոզիցիոն կառուցվածքը, ամբողջականությունը և ներդաշնակությունը: Վայելչագրության հիմնական տարրերը, որոնք չինացիները անվանում են «չորս գանձերով իմացություն», թանաքե ձողերը ու քարը, վրձինը և թուղթն են: Չնայած այն բանին, որ կերամիկան Չինաստանում հայտնի է վաղ դարերից, միայն բրոնզե դարում (1500—400 մ.թ. ա.) չինացիները սովորեցին պատրաստել հատուկ ամուր սոսինձներ և դրանցով պատրաստել ջերմակայուն վառարաններ, որում էլ նրանք պատրաստում էին ավելի ամուր կավե իրեր: Իսկական  ճենապակին արդեն հայտնվել է Սույի դարաշրջանում: Այն ավելի նուրբ է, հարթ և փայլուն: Չինական մարտարվեստը արևմուտքում սովորաբար ասոցացվում է քունգ ֆուի կամ գուն ֆուի հետ: Գուն ֆուն չինարենից թարգմանաբար նշանակում է վարպետություն կամ քրտնաջան աշխատանք և կարող է օգտագործվել բնորոշելու համար մարտիկի ձեռքբերումները: Բրինձը միշտ մեծ նշանակություն է ունեցել չինացիների համար. և որպես հիմնական մթերք և որպես տեխնիկական մշակույթ: Համարվում է, որ բրինձի մշակումը Հարավային Չինաստանում սկսվել է դեռևս 1000 տարի առաջ մ.թ.ա., չնայած ոռոգվող դաշտերի մեթոդը, որը պահանջում է զանգվածային ոռոգման աշխատանքներ, կատարելության է հասել վերջին հազարամյակում: Այսօր Չինաստանում բրինձ աճեցնում են գրեթե ամենուր: Չինաստանի բրինձը կազմում է համաշխարհային արտադրության 35 %-ը:

Տեսարժան վայրերը. Չինական Մեծ Պատը. Մեծ Պատը կամ ինչպես որ չինացիներն են անվանում Երկար Պատը ձգվում է ողջ Հյուսիսային Չինաստանով և ունի  8851.8 կմ երկարություն: Դրանից 6260 կմը կառուցված է աղյուսից, իսկ 2232.5 կմը բնական լեռնային զանգվածից: Մոտ 360 կմը ընդհանրապես պատ չէ այլ ջրային խրամատներ: Պատի շինարարությունը սկսվել է դեռևս IV—III  մ.թ.ա. դարերում, երբ առանձին չինական պետությունները ստիպված են եղել ստեղծել պաշտպանական միջոց Կենտրոնական Ասիայի քոչվոր ցեղերից պաշտպանվելու համար: Մ.թ.ա.  221 թվականին Չինաստանի` Ցին դինաստիայի իշխանության տակ անցնելուց հետո Շի Հուանդի կայսրը հրամայել է  միավորել պաշտպանական գծերը մեկ պատով: Հաջորդ` Հան դինաստիայի օրոք Մեծ Պատի շինարարությունը շարունակվել և ավարտվել է մ.թ. III դարում: Պատի պահպանված մասի լայնությունը շուրջ  9 մետր է, գագաթում`  6 մետր, իսկ պատի բարձրությունը 10 մետր: Պատի վերևամասը սալիկապատված է, որն իրենից ներկայացնում է լայն պաշտպանական ճանապարհ, որով զորքը  կարող էր արագ տեղաշարժվել: Ներկայումս այս ճանապարհի մի մասը ասֆալտապատվել է և օգտագործվում է որպես ավտոմոբիլային ճանապարհ: Պատը շրջակա բնապատկերի անբաժանելի մասն է դարձել:

Կայսերական պալատը. Պեկինի հենց կենտրոնում գտնվում է Կայսերական պալատը, որը հայտնի է նաև ինչպես արգելված քաղաք, քանի որ իր պատմության 500 տարիների ընթացքում այդտեղ բացի կայսրից և իր ընտանիքից ոչ ոք չէր կարող ապրել, իսկ պալատականները և պաշտոնյանները ապրել են պալատից դուրս և մինչև 1925 թվականը սովորական մահկանացուների մուտքը այդտեղ արգելված է եղել: Պալատը 1987 թվականին ընդգրկվել  է ՅՈՒՆԵՍԿՈՅԻ համաշխարհային մշակութային  ժառանգության ցանկում: Պալատը կառուցվել է 1406—1420 թվականներին և եղել է 24 չինացի կայսրերի նստավայրը: Ընդհանուր մակերեսը 720 հազար քառ. կմ է և իր մեջ ներառում է 9999 հատ սենյակներ:  Այն շրջապատված է 3400 մերտ երկարությամբ պատով և ջրային խրամատով, որը կոչվում է «Ոսկե ջուր»: Համալիրը բաժանված է արտաքին և ներքին պալատների: Արտաքին պալատի հիմնական տարածքը, որտեղ կայսրը կատարում էր իր պետական պարտականությունները. բարձրագույն հարմոնիայի սրահ, լիակատար հարմոնիայի և պահպանման հարմոնիայի: Ներքին պալատում գտնվում էին բնակելի տարածքները, որտեղ ապրել, խաղացել, աստծուն են խոնհարվել կայսրը, կայսրուհին, սպասավորները, արքայազները և արքայադուստրերը: Արգելված քաղաքի հիմնական բաժիններն են Երկնային մաքրության, Միավորման և Խաղաղության սրահները: Այստեղ է նաև գտնվում երեք կայսերական այգիները` Երկարակեցության, բարության և հանգստության այգիները, ինչպես նաև Կայսերական այգին:

Ցին Շիհուանդիի դամբարանը և «թրծակավ բանակը». Շենսի նահանգի Սիան քաղաքը ևս 1987 թվականին ընդգրկվել է ՅՈՒՆԵՍԿՈՅԻ մշակութային ժառանգության ցուցակում: Գտնվում է Սիանյա քաղաքից 35 կմ հեռավորության վրա և կառուցվել է մ.թ.ա. 221—210 թվականներին, միացյալ Չինաստանի առաջին կայսեր համար: Նրա կառուցման վրա աշխատել են 700 հազար հոգի: Ստորգետնյա պալատում տեղավորվում է ավելի քան  400 հանգուցյալներ, մակերեսը կազմում է 56.25  քառ. կմ: Համալիրի գլխավոր ցուցանմուշը թրծակավ բանակն է, որը պատահաբար հայտնաբերվել է 1974 թվականին տեղի գյուղացիների կողմից: Երեք ստորգետնյա պալատներում գտնվում են ընդհանուր առմամբ   7400 զինվորներ և ձիեր, որն էլ կայսերական բանակի անդամներն են եղել:

Քաղաքները. Շանհայը (չին. 上海,  Shanghai) Չինաստանի Ժողովրդական Հանրապետության ամենամեծ և նշանակալի նավահանգստային քաղաքն է։ Շանհայի բնակչությունը արվարձաններով հանդերձ կազմում է 19.21 միլիոն մարդ, իսկ բուն քաղաքի բնակչությունը` 13,9 միլիոն է։ «Շանհայ» անվանումը առաջացել է չինական երկու հիերոգլիֆներից` 上 Շանգ – բարձր, վերևի, և 海 -հայ – Ծով, այսինքն` «Քաղաք ծովի» վրա կամ «Քաղաք ծովի վերևում»։ Քաղաքի միջով հոսում է Հուանգպու գետը։

Շանհայի թատրոնը. Շանհայի ժողովրդական հրապարակում (Rénmín guangchang), որը դեռևս գաղութային տարիներին ծառայում էր, որպես ձիարշավարան, քաղաքի հայրերը կառուցում են էքստրավագանդ օպերային թատրոն` շուրջ 40 մետր բարձրությամբ Շանհայի մեծ թատրոնը։ Շինարարական աշխատանքները սկսվում են 1994-ին, իսկ հանդիսավոր բացումը կայանում է 1998-ին։ Թատրոնի շենքում գտվում է երեք դահլիճ. հիմնական և ամենամեծ դահլիճը (1800 տեղ), միջին չափի դահլիճը` (600 տեղ) և 250 տեղանցող փոքր դահլիճը` նախատեսված կամերային երաժշտության համար։ Շինության դիզայներներն էին France’s Arte Jean-Marie Charpentier & Associates-ը։ Գերժամանակակից ակուստիկան և կենտրոնական մեծ համերգասրահը նախագծված է այնպես, որ հնարավորություն է ընձեռում ներկայացնել բոլոր հնարավոր ֆորմատի ներկայացումներ, սկսած արևմտյան թատերական ներկայացումներից, օպերաներից, կամերային երաժշտության համերգներից մինչև չինական օպերա և դասական գրական ստեղծագործությունների ընթերցումներ։ Nanjing Xi Lu-ում գտնվող Շանհայի կենտրոնը միջազգային չափանիշների հսկայական մարզահամերգային համալիր է` համերգների, բալետների, օպերաների, ակրոբատիկ ցուցադրումների համար։ Շանհայում ակրոբատիկական խմբերի ամենօրյա ելույթները ներկայացնում են ակրոբատիկայի, ձեռնածության, Clowneinlagen, հրաշագործ կախարդների և կենդանիներով համարների ներկայացումներ։ Այդ համարներից մի քանիսը, (օրինակ` թուր կուլ տալը, հավասարակշռության ակտերը, կրակով վարժությունները) զարգացել են դեռևս Հան դինաստիայի ժամանակ (206-220թթ.)։ Changle Lu-ի Lan Xin թատրոնը ծագում է դեռևս կայսերական ժամանակներից և ցույց է տալիս ինչպես արևմտյան, այնպես էլ չինական օպերաներ։ Այնտեղ տեղի են ունենում նաև մոգության ցուցադրություններ։ Որպես Բրիտանական սիրողական դրամատիկական հասարկության (British Amateur Dramatic Society)գաղութային արվեստի արտասահմանյան նստավայր, մինչև 1933 թվականը այս թատրոնը ամենուրեք հայտնի Ռեվյուների ներկայացման վայրն էր:

Թանգարաններ. Շանհայը հարուստ է թանգարաններով։ «Պատմության և արվեստի թանգարանը» ներկայացնում է չինական պատմական և գեղարվեստական հարուստ հավաքածուներ (կերամիկա, հաղճապակի, գեղանկարչություն ևն), իսկ «Բնական գիտությունների թանգարանը» ցուցադրում է բազմապիսի կենդանաբանական ցուցանմուշներ։ Շանհայի թանգարանը քաղաքի մշակութային գլխավոր կենտրոններից է։ Ստեղծվել է 1952թ., իսկ 1992 թ.-ից տեղափոխվել է Շանհայի կենտրոնում գտնվող Ժողովրդական հրապարակի նոր շենք։ Շանհայի հիմնական տեսաժան վայրերից են համարվում նաև խեցեգործության վարպետների ամեն օր 7 անգամ ցուցադրվող շոուերը, Գիժու-ի գույնզգույն լաքապատ օպերային դիմակների հավաքածուն, չինական ազգային փոքրամասնությունները, ինչպես նաև սաղմոնի ձկան կաշվից կարված կոստյումները, ինչպիսին որ հագել ենԴոնգբա-ի Օրոքեն ժողովրդի ներկայացուցիչները։ Չինական կերպարվեստի պատմության պատկերասրահում ցուցադրվում են մարտնչող թագավորության ժամանակաշրջանից սկսած, Սոնգ-դարաշրջանով անցած, մինչև Քինգ-ի դարաշրջանի արևմտյան ազդեցությունների կերպարվեստը։

Շանհայի հարավ-արևմուտքում է գտնվում անմեղ նահատակների Լոնգհուագերեզմանոցը, որը հավերժացնում է չինական կոմունիզմի համար տասնյակ տարիներ տևած և 1949-ին հաղթանակով պսակված պայքարի զոհերի, մասնավորապես աշխատավորների, ակտիվիստների և ուսանողների հիշատակը, որոնք 1920-ական թթ. կոտորվում են Չիան Kaisheks-ի զորքերի կողմից։ Գերեզմանատան տարածքը համարվում է դատավճռի իրականացման կենտրոնական վայրը։

Մեջտեղում` բրգաձև ապակեպատ ցուցասրահում է գտնվում Չիանգի զինվորների դեմ ելած 250 կոմունիստ նահատակների հուշակոթողը։ Որպես զոհվածների հիշատակ` այգով մեկ կանգնեցված են անհամար քարե քանդակներ, որոնցից շատերի վրա կան լուսանկարներ ու նշված են անունները։ Իսկ ցուցասրահի ետևում վառվում է հիշատակի անմար կրակը։ Ամեն օր բերվող թարմ ծաղիկները վկայում են այն նշանակության մասին, որ այդ իրադարձություններն առ այսօր ունեն Չինաստանում։

 Պեկինը  (չինարեն՝ Բեյցզին, բառացի՝ հյուսիսային մայրաքաղաք) գտնվում է Չինական մեծ հարթավայրում՝ Սիշանյան լեռների ստորոտում՝ Յունդիհե գետի ավազանում: Կլիման բարեխառն է, մուսոնային: Հունվարի միջին ջերմաստիճանը –4,5օC է, օգոստոսինը՝ 26 օC, տարեկան տեղումների միջին քանակը՝ 630–640 մմ: Պեկինն իր հարակից շրջաններով առանձնացված է որպես կենտրոնի ենթակայության ինքնուրույն վարչական միավոր. կազմված է 18 նահանգային ու 273 գավառական միավորներից: Պեկինը Չինաստանի 3-րդ խոշոր քաղաքն է՝ Չունցինից ու Շանհայից հետո, մոլորակի ամենաարագ աճող քաղաքային ագլոմերացիան, Չինաստանի ամենախոշոր տրանսպորտային հանգույցը, որտեղ խաչաձևվում են բազմաթիվ երկաթուղիներ և ավտոմայրուղիներ, ավելի քան 100 օդային ուղիներ: Պեկինում է Շոուդու միջազգային օդանավակայանը, գործում է մետրոպոլիտեն (1970 թ-ից): Քաղաքը նախանավահանգիստ է Դեղին ծովի Բոհայվան ծոցում (ծովից հեռու է 180 կմ) և Պեկինի ջրանցքով (25 կմ) կապվում է Յունդինհե գետին: Չինաստանի խոշորագույն ուսումնական հաստատություններից մայրաքաղաքում են Պեկինի համալսարանը (1898 թ.), բազմաթիվ բուհեր, գիտահետազոտական ինստիտուտներ, ՉԺՀ գիտությունների, բժշկական և գյուղատնտեսական գիտությունների ակադեմիաները, աստղադիտարանը, բուսաբանական այգին, գործում են Գեղարվեստի պատկերասրահը, Չինաստանի պատմության, Չինական հեղափոխության, Գուգուն (նախկին կայսերական պալատը) և այլ թանգարաններ, գրադարաններ, թատրոններ: Չինական օպերային արվեստը, որի կենտրոնը Պեկինն է, չինական մշակույթի գլխավոր նվաճումներից է. այն երգի, երկխոսության և ժեստերի, շարժումների, մարտական հնարքների ու ակրոբատիկայի բեմական գործողությունների համադրություն է: Պեկինի պատմական մասը կառուցվել է խիստ երկրաչափորեն. կազմված է Ներքին ու Արտաքին քաղաքներից: Հնագույն՝ Ներքին քաղաքը ներառում է Կայսերական քաղաքի համալիրը, որի միջուկը Փակ քաղաքն է՝ Կայսերական պալատի համալիրով (XV դարի 1-ին կես): Կայսերական քաղաքի համալիրում են Տայմյաո (նախնիների հիշատակի) տաճարը (1420 թ., վերակառուցվել է 1544 թ-ին), Երեք ծովերի զբոսայգին և այլ շինություններ: Արտաքին քաղաքի հարավային մասում է «Երկնքի տաճար» համալիրը (1420–1530 թթ., վերակառուցվել է XVIII–XIX դարերում): 1949 թ-ին Ժողովրդական հեղափոխության հաղթանակից հետո սկսվել է Պեկինի վերակառուցումը. ընդարձակվել է գլխավոր մայրուղին, կառուցվել են բազմաթիվ բնակելի տներ, հասարակական շենքեր, ստեղծվել են նոր թաղամասեր: Քաղաքական-վարչական կենտրոնը Տյանանմին հրապարակն է, որի արևմտյան և արևելյան մասերում են Ժողովրդական ներկայացուցիչների համաչինական համագումարների, Չինական հեղափոխության և Չինաստանի պատմության թանգարանների շենքերը: Պեկինում են անցկացվել XXIX օլիմպիական խաղերը (2008 թ.):

Չունցինը  (չին. 重庆) Չինաստանի կենտրոնական մասի կենտրոնական իշխանության քաղաք է: Բնակչությունը  7.5 միլիոն մարդ է (32.75 միլիոն մարդ Չունցին վարչական միավորում (2009 թ. տվյալներով): Նրանց մեծ մասը ապրում է ոչ քաղաքային գոտում:

Չինաստանի պաշտոնական տոներն են.

  • Նոր տարին (հունվարի 1),
  • Գարնան տոնը (Նոր տարի` ըստ լուսնային օրացույցի),
  • Կանանց միջազգային օրը (մարտի 8),
  • Աշխատավորների միջազգային համերաշխության օրը (մայիսի 1),
  • Չինաստանի երիտասարդության օրը (մայիսի 4),
  • Երեխաների պաշտպանության միջազգային օրը (հունիսի 1),
  • Չինաստանի ազգային-ազատագրական բանակի ստեղծման օրը (օգոստոսի 1),
  • Ուսուցչի օրը (սեպտեմբերի 10),
  • ՉԺՀ ազգային տոնը (հոկտեմբերի 1):

Ավանդույթներ. Չինաստանը հայտնի է իր երկար և հին պատմությամբ: Չինացիները համերաշխ և աշխատասեր ժողովուրդ են: Նրանք հարգում են մեծերին, սիրում են փոքրերին և շատ համբերատար են այլազգիների նկատմամբ: Չինացիներն էությամբ համեստ են և երբեք կոնֆլիկտների չեն հանդիպում: Տարիների ընտացքում Չինաստանի ավանդույթները չեն փոխվել կամ մոռացվել, դրանք պահպանվել են մինչ օրս:

Ազգային խոհանոցը. Չինական ազգային կերակրատեսակներից են բանջարեղենը,  մուսուլմանական ուտեստները: Բուսական կերակուրները սննդարարն են այն առումով, որ պահպանում են օրգանիզմը քաղցկեղի առաջացումից: Դրանք նաև շատ ախորժելի են: Իսկ ուտեստների մեծ մասը պատրաստվում են բրինձից:

Չինական գյուտերը. Տպագիր գրքերը, ճենապակին, մետաքսը, հայելին, անձրևանոցը. սրանք չինացիների կողմից հայտնագործված գյուտերի մի փոքր մասն է, որը մենք օգտագործում ենք մեր առօրյայում և մարդիկ օգտագործում են ամբողջ աշխարհում: Հատկանշական է, որ չինացիները ստեղծել են ճենապակու մշակման տեխնոլոգիան ավելի վաղ, քան եվրոպացիները:

 

Ղարաբաղյան ազատագրական շարժում

 

Ստեփանակերտ. 1988 թ.
Ստեփանակերտ. 1990 թ. 
Արթուր Մկրտչյան 
(1959–1992 թթ.) 
ԼՂՀ Գերագույն խորհրդի առաջին նախագահը` 1992 թ-ի հունվարի 8-ից ապրիլի 14-ը (սպանվել է իր բնակարանում՝ չպարզված հանգամանքներում):
Փախստականներ (1990 թ.)
Մոնթե Մելքոնյանը և 
Քերոլայն Քոքսը Վանք գյուղում (ԼՂՀ Մարտակերտի շրջան)
Մի-24 ռազմական ուղղաթիռ
ԼՂՀ պաշտպանության բանակի զինվորները հարձակման դիրքերում
Շուշիի ազատագրման 
15-ամյակին նվիրված հուշամեդալ
 
 
Ցուցանակ ԼՂՀ սահմանին 

Ղարաբաղյան ազատագրական շարժում

 
Ղարաբաղյան (Արցախյան) ազատագրական շարժումը հասարակական-
քաղաքական շարժում է Լեռնային Ղարաբաղի ինքնորոշման նպատակով:
Լեռնային Ղարաբաղի Ինքնավար Մարզի (ԼՂԻՄ) հայությունը գորբաչովյան «վերակառուցման» քաղաքականության տարիներին (1985–91 թթ.) վերստին օրակարգ է մտցրել 1921 թ-ից սկիզբ առած Մայր հայրենիքին վերամիավորվելու հիմնախնդիրը:
 
Մինչ այդ ՀԽՍՀ ղեկավարությունը (Գրիգոր Հարությունյանը՝ 1945 թ-ին, Անտոն Քոչինյանը և Գրիգոր Արզումանյանը՝ 1966 թ-ին) և Ամենայն հայոց կաթողիկոս Վազգեն Ա Պալճյանը (1956 թ-ին) պարբերաբար դիմել են ԽՍՀՄ իշխանություններին՝ Լեռնային Ղարաբաղը Խորհրդային Հայաստանին վերամիավորելու խնդրանքով: Մասնավորապես, 1946–48 թթ-ի մեծ հայրենադարձության հետ կապված և հայրենադարձներին տեղավորելու անհրաժեշտությամբ պայմանավորված՝ ՀԿ(բ)Կ կենտկոմի առաջին քարտուղար Գրիգոր Հարությունյանը դիմել է ԽՍՀՄ ղեկավարությանը՝ փորձելով լուծել Լեռնային Ղարաբաղը Հայաստանին միավորելու հարցը:
1988 թ-ի փետրվարի 20-ին ԼՂԻՄ-ի մարզխորհրդի արտակարգ նստաշրջանը, համաձայն ԽՍՀՄ սահմանադրության, դիմել է Ադրբեջանական ԽՍՀ, Հայկական ԽՍՀ և ԽՍՀՄ Գերագույն խորհուրդներին (ԳԽ)՝ ԼՂԻՄ-ը Ադրբեջանի կազմից դուրս բերելու և Խորհրդային Հայաստանի կազմի մեջ ընդգրկելու համար: ՀԽՍՀ-ում սկսվել են արցախահայության հետ համերաշխության ելույթներ և ԽՍՀՄ-ում աննախադեպ՝ մինչև կեսմիլիոնանոց հանրահավաքներ ու ցույցեր (առաջին կազմակերպիչներից էր տնտեսագետ Իգոր Մուրադյանը): Այդ շարժմանն աջակցել են ճանաչված մտավորականներ Զորի Բալայանը, Սիլվա Կապուտիկյանը, Սոս Սարգսյանը, Սերո Խանզադյանը, Ռաֆայել Ղազարյանը, Վիկտոր Համբարձումյանը և ուրիշներ: 
Սակայն ի սկզբանե Կենտրոնի դիրքորոշումը Ղարաբաղյան շարժման նկատմամբ բացասական էր. ազգային շարժումը կարող էր տարածվել նաև Միության մյուս հանրապետություններում, և ԽՄԿԿ կենտկոմի քաղբյուրոն փետրվարի 21-ի որոշումով արցախահայության պահանջը բնութագրել է «ազգայնամոլների» և «ծայրահեղականների» սադրանք: Ավելին, Ադրբեջանի իշխանությունները, Կենտրոնի թողտվությամբ, փետրվարի 27–29-ը Սումգայիթ քաղաքում (Բաքվից 25 կմ հյուսիս) կազմակերպել են հայ ազգաբնակչության ջարդ: Ադրբեջանի դատախազության տվյալներով՝ զոհվել է 27 հայ: Իրականում, սակայն, տանջամահ է արվել շուրջ 100 և վիրավորվել 300 հայ: Փետրվարի 29-ին Սումգայիթ մտցված խորհրդային զորքը միայն գիշերն է դիմել վճռական գործողությունների և կանխել հետագա կոտորածը: 
Կրեմլը Ղարաբաղյան հիմնախնդիրը փորձել է լուծել զուտ որպես սոցիալ-տնտեսական խնդիր. 1988 թ-ի մարտի 24-ին ԽՄԿԿ կենտկոմի և ԽՍՀՄ Նախարարների խորհրդի որոշմամբ ԼՂԻՄ-ին տրամադրվել է 400 մլն ռուբլի գումար, որը, սակայն, Ադրբեջանի ղեկավարությունն օգտագործել է հիմնականում ադրբեջանական բնակավայրերի զարգացման նպատակով:
Ղարաբաղյան շարժման առաջին օրերից ՀԽՍՀ ղեկավարությունը չի կարողացել ազդել իրադարձությունների ընթացքի վրա. 1988 թ-ի մայիսին ՀԿԿ կենտկոմի առաջին քարտուղար Կարեն Դեմիրճյանին փոխարինած Սուրեն Հարությունյանին նույնպես չի հաջողվել շարժումն ուղղորդել Կենտրոնի համար ցանկալի հուն:
1988 թ-ի փետրվարին ՀԽՍՀ-ում և Արցախում շարժումը ղեկավարելու և համակարգելու նպատակով Երևանում ստեղծվել է Կազմկոմիտե, իսկ մարտի սկզբին՝ Իգոր Մուրադյանի նախաձեռնությամբ՝ «Ղարաբաղ» կոմիտեն, հանրապետության քաղաքներում և շրջաններում՝ տեղական «Ղարաբաղ» կոմիտեներ, իսկ ԼՂԻՄ-ում՝ «Կռունկ» կոմիտեն և «Միացում» կազմակերպությունը, որոնք էլ կազմակերպչական նոր ձև են տվել շարժմանը:
1988 թ-ի մարտին խորհրդային բանակի զորամասեր են մտցվել նաև Երևան, հայտարարվել է պարետային ժամ: 1988 թ-ի հունիսի 15-ին ՀԽՍՀ ԳԽ-ն, հակառակ կենտրոնական իշխանությունների դիրքորոշման, ժողովրդի ճնշմամբ, ընդառաջելով ԼՂԻՄ-ի մարզխորհրդի դիմումին, համաձայնություն է տվել մարզը ՀԽՍՀ-ի կազմի մեջ ընդգրկելուն և այդ հարցը լուծելու խնդրանքով դիմել է ԽՍՀՄ ԳԽ:
1988 թ-ի հուլիսի 18-ին Մոսկվայում հրավիրվել է ԽՍՀՄ ԳԽ նախագահության նիստ, որին մասնակցել են նաև Ադրբեջանական և Հայկական ԽՍՀ-ների ու ԼՂԻՄ-ի ներկայացուցիչները (ՀԽՍՀ-ից՝ Վիկտոր Համբարձումյանը, Սերգեյ Համբարձումյանը, Վարդգես Պետրոսյանը, Հենրիկ Իգիթյանը, ԼՂԻՄ-ից՝ Հենրիկ Պողոսյանը): Խնդրանքը մերժվել է:
Ի պատասխան այդ մերժման՝ դեռևս մայիսին կազմավորված Ղարաբաղյան շարժման Հայաստանի կոմիտեն (Վազգեն Մանուկյան, Լևոն Տեր-Պետրոսյան, Բաբկեն Արարքցյան և ուրիշներ) կազմակերպել է համազգային գործադուլներ, որոնց նպատակը կենտրոնական իշխանությունների ուշադրությունը հայ ժողովրդի արդար պահանջի վրա բևեռելն էր և այն սահմանադրական եղանակով բավարարելը:
1988 թ-ի հոկտեմբեր-նոյեմբերին և 1989 թ-ի օգոստոսին տեղի ունեցած ՀԽՍՀ ԳԽ մասնակի ընտրություններում ՀԽՍՀ ԳԽ պատգամավորներ են ընտրվել Ղարաբաղյան շարժման ղեկավարներ Ռաֆայել Ղազարյանը, Աշոտ Մանուչարյանը, Լևոն Տեր-Պետրոսյանը, Ռոբերտ Քոչարյանը և ուրիշներ, որոնք զգալի ազդեցություն են ունեցել խորհրդարանի հետագա գործունեության վրա:
1988 թ-ի նոյեմբերի 24-ին ՀԽՍՀ ԳԽ արտահերթ նստաշրջանը որոշել է, որ այդուհետ Հայաստանում գործելու են ԽՍՀՄ միայն այն օրենքները, որոնք կարժանանան հանրապետության ԳԽ-ի հավանությանը: Կենտրոնը հակասահմանադրական և ապօրինի է համարել այդ նստաշրջանի որոշումները: Նույն գիշեր Երևանում մտցվել է արտակարգ դրություն (ԼՂԻՄ-ում այն գործում էր դեռևս սեպտեմբերից): Արգելվել են հանրահավաքները, ցույցերն ու գործադուլները: Ձերբակալվել են Շարժման ղեկավարներից մի քանիսը:
Ադրբեջանում սպառնալիքի տակ է դրվել հայ բնակչության ֆիզիկական գոյությունը: 1988 թ-ի գարնանը Կիրովաբադից (Գյանջա), Բաքվից, Շամխորից, Խանլարից, Դաշքեսանից և հայաշատ այլ վայրերից հայ բնակչությանն արտաքսել են. բռնագաղթն ուղեկցվել է սպանություններով և կողոպուտով: 1988 թ-ի մարտ-դեկտեմբեր ամիսներին շուրջ 200 հզ. հայ հանգրվանել է Խորհրդային Հայաստանում, մի մասն էլ ապաստանել է ԽՍՀՄ տարբեր վայրերում, հատկապես Հյուսիսային Կովկասում:
Այդ նույն ժամանակ հայաստանաբնակ ադրբեջանցիներին կազմակերպված տեղափոխել են Ադրբեջան:
 Ղարաբաղյան շարժումը չթուլացավ անգամ 1988 թ-ի դեկտեմբերի 7-ի Սպիտակի ավերիչ երկրաշարժից հետո: Ի պաշտպանություն ԼՂԻՄ-ի ինքնորոշման իրավունքի՝ հանդես եկան աշխարհահռչակ ֆիզիկոս Անդրեյ Սախարովը, նրա կինը՝ Ելենա Բոնները, ազգագրագետ Գալինա Ստարովոյտովան, բանաստեղծ Միխայիլ Դուդինը, գրող Անդրեյ Նույկինը և ուրիշներ:
1989 թ-ի հունվարի 12-ին ԽՍՀՄ ԳԽ նախագահության որոշմամբ դադարեցվել է ԼՂԻՄ-ի ժողովրդական պատգամավորների XX գումարման խորհրդի գործունեությունը: Վերացվել է նաև մարզկոմը՝ կուսակցական մարմինը: Ստեղծվել է Հատուկ կառավարման կոմիտե՝ ԽՄԿԿ կենտկոմի բաժնի վարիչ Արկադի Վոլսկու գլխավորությամբ. որոշ քայլեր են արվել ԼՂԻՄ-ի սոցիալ-տնտեսական վիճակը բարելավելու, ՀԽՍՀ-ի և ԼՂԻՄ-ի միջև տնտեսական ու մշակութային կապեր հաստատելու նպատակով: Սակայն Կոմիտեի կառավարման պայմաններում էլ Ադրբեջանը շարունակել է Ղարաբաղի շրջափակումը: 
ՀԽՍՀ բնակչության մեծ մասը բոյկոտել է պարետային ժամի պայմաններում 1989 թ-ի փետրվարին անցկացվող ԽՍՀՄ ժողովրդական պատգամավորների ընտրությունները և շարունակել պայքարը Ղարաբաղյան շարժման ձերբակալված ղեկավարներին ազատելու համար: 1989 թ-ի ապրիլ-մայիսին նրանք ազատ են արձակվել: Ղարաբաղյան շարժման Հայաստանի կոմիտեն, հենվելով բնակչության քաղաքական ակտիվության վրա, ընդլայնել է իր ծրագիրը՝ աստիճանաբար առաջ մղելով անկախ պետականության վերականգնման խնդիրը, որի իրագործմանն էր ուղղված «Ղարաբաղ» կոմիտեի նախաձեռնությամբ ստեղծված Հայոց համազգային շարժում (ՀՀՇ) հասարակական կազմակերպության գործունեությունը:
1989 թ-ի նոյեմբերի 28-ին ԽՍՀՄ ԳԽ-ն ընդունել է «Լեռնային Ղարաբաղի Ինքնավար Մարզում իրադրությունը նորմալացնող միջոցառումների մասին» որոշումը, ըստ որի՝ մարզը կառավարելու համար ստեղծվել է Հանրապետական կազմկոմիտե, որը գլխավորել է Ադրբեջանի կոմկուսի կենտկոմի երկրորդ քարտուղար Վիկտոր Պոլյանիչկոն: Կազմկոմիտեն հիմնականում վարել է մարզի ժողովրդագրական վիճակը հօգուտ ադրբեջանցիների փոխելու քաղաքականություն, կազմակերպել ԼՂԻՄ-ի և Ադրբեջանի տարբեր շրջաններից հայ բնակչության տեղահանումն ու ակտիվիստների ձերբակալումները: 
1989 թ-ի դեկտեմբերի 1-ին ՀԽՍՀ ԳԽ-ն և ԼՂԻՄ-ի Ազգային խորհուրդը (ընտրվել էր նույն թվականի օգոստոսի 16-ին) համատեղ որոշմամբ հռչակել են Խորհրդային Հայաստանի և Լեռնային Ղարաբաղի վերամիավորումը: Ի պատասխան այդ որոշման՝ 1990 թ-ի հունվարին ադրբեջանական գրոհայինները զինված հարձակումներ են ձեռնարկել ՀԽՍՀ-ի սահմանի ամբողջ երկայնքով, սակայն հայ կամավորական և աշխարհազորային ջոկատները հակահարված են տվել նրանց:
ՀՀ ԳԽ 1990 թ-ի ընտրություններին մասնակցել է նաև արցախահայությունը: Ընտրական պայքարը հիմնականում ՀՀՇ-ի և ՀԿԿ-ի միջև էր:
1990 թ-ի օգոստոսի 4-ին հանրապետության նորընտիր խորհրդարանում ՀՀՇ-ի առաջադրած թեկնածուները մեծամասնություն են կազմել. ԳԽ նախագահ է ընտրվել ՀՀՇ վարչության նախագահ Լևոն Տեր-Պետրոսյանը:
1990 թ-ի օգոստոսի 23-ին ՀԽՍՀ ԳԽ առաջին նստաշրջանն ընդունել է «Հռչակագիր Հայաստանի անկախության մասին», որով հայտարարվել է Հայաստանում անկախ պետականության վերահաստատման գործընթացի սկիզբը: ՀՀ նորընտիր իշխանությունների գլխավոր խնդիրներից էր Արցախին պետականորեն համակողմանի զորակցելը: Հակառակ դրան՝ Լեռնային Ղարաբաղում ԽՍՀՄ ՆԳՆ զորքերը, որ ենթարկվում էին Հանրապետական կազմկոմիտեին, կատարել են պատժիչ գործողություններ: 1991 թ-ի ապրիլ-օգոստոսին ԽՍՀՄ ՆԳՆ զորքերը, ադրբեջանական հատուկ ջոկատայինների մասնակցությամբ, իրականացրել են «Օղակ» պատժիչ-ահաբեկչական գործողությունը. հայաթափել են Շահումյանի շրջանի, Գետաշենի ենթաշրջանի և ԼՂԻՄ-ի 24 գյուղ: Զոհվել են հայկական ինքնապաշտպանական ջոկատների մարտիկներ Սիմոն Աչիքգյոզյանը, Թաթուլ Կրպեյանը (Հայաստանի Ազգային հերոս), Մարտիրոս Շահնազարյանը, Արթուր Կարապետյանը, Վալերի Նազարյանը, Զարզանդ (Հրաչ) Դանիելյանը և ուրիշներ:
1991 թ-ի մայիս-հունիսից մարզում սկսվել է հայ-ադրբեջանական ազգամիջյան պատերազմ: Ղարաբաղյան պատերազմին մասնակցել են նաև խորհրդային բանակում հմտացած գեներալներ Գուրգեն Դալիբալթայանը, Քրիստափոր Իվանյանը, Նորատ Տեր-Գրիգորյանը, Անատոլի Զինևիչը, Հրաչյա Անդրեասյանը և ուրիշներ: Զգալի ներդրում ունեն Արցախի և Հայաստանի կամավորական ջոկատներն ու 5-րդ կամավորական զորամիավորումը (հրամանատար՝ Մանվել Գրիգորյան, հետագայում՝ գեներալ-լեյտենանտ):
1991 թ-ի սեպտեմբերի 2-ին Ստեփանակերտում ժողովրդական պատգամավորների մարզային և Շահումյանի շրջանային խորհուրդների համատեղ նստաշրջանն ընդունել է «Հռչակագիր Լեռնային Ղարաբաղի Հանրապետության հռչակման մասին»: Այն ամրապնդվել է նույն թվականի դեկտեմբերի 10-ի անկախության հանրաքվեով. Լեռնային Ղարաբաղի բնակչության ճնշող մեծամասնությունը քվեարկել է անկախության օգտին:
1992 թ-ից Լեռնային Ղարաբաղի հիմնախնդիրը միջազգայնացվել է: 
1992 թ-ի մարտի 24-ին ԵԱՀԽ-ն ընդունել է որոշում Մինսկում կազմակերպվելիք խորհրդաժողովում Լեռնային Ղարաբաղի կարգավիճակը քննարկելու մասին: Ղարաբաղյան հակամարտության վերաբերյալ 4 բանաձև է ընդունել նաև ՄԱԿ-ի Անվտանգության խորհուրդը, կոչ արել դադարեցնել պատերազմը: Ադրբեջանը, սակայն, ոչ միայն խափանել է հիմնախնդրի կարգավորման ԵԱՀԽ Մինսկի խմբի ջանքերը, այլև պաշտոնապես մերժել է ՄԱԿ-ի Անվտանգության խորհրդի բանաձևերը և սաստկացրել ռազմական գործողությունները ողջ ռազմաճակատի երկարությամբ: Հատկապես ծանրացել է իրավիճակը մայրաքաղաք Ստեփանակերտում, որը մշտապես հրթիռահրետակոծվել է Խոջալուից, Շուշիից և Աղդամից:
1992 թ-ի ձմեռվանից ԼՂՀ ինքնապաշտպանության ուժերը (ԻՊՈՒ) ձեռնարկել են թշնամու կրակակետերի ոչնչացումը: Փետրվարի վերջերին Խոջալուում վնասազերծվել են ադրբեջանական կրակակետերը: ԼՂՀ պաշտպանության նպատակով 1992 թ-ի մարտի 26-ին ստեղծվել է Ինքնապաշտպանության կոմիտե (ԻՊԿ)՝ Սերժ Սարգսյանի գլխավորությամբ: Մայիսի 8–9-ի ռազմական գործողության շնորհիվ ԻՊՈՒ-ի հրամանատար Արկադի Տեր-Թադևոսյանի (Կոմանդոս) ղեկավարությամբ ազատագրվել է Շուշին: Մայիսի 17–18-ին ազատագրվել են Բերդաձորի ենթաշրջանը, ապա՝ Լաչինը, և վերացվել է գրեթե հնգամյա շրջափակման օղակը: ՀՀ-ից սկսվել է սննդամթերքի, վառելանյութի և այլ անհրաժեշտ ապրանքների առաքումը Լեռնային Ղարաբաղ: 
Սակայն Ադրբեջանը 1992 թ-ի հունիսի 13–14-ին, որոշ արտաքին ռազմական աջակցությամբ, զավթել ու կողոպտել է Շահումյանի շրջանը, այնուհետև՝ Մարտակերտի շրջանի մեծ մասը: Ինքնապաշտպանությունը կազմակերպելու նպատակով 1992 թ-ի օգոստոսի 15-ին ստեղծվել է Պաշտպանության պետական կոմիտե (ՊՊԿ)՝ Ռոբերտ Քոչարյանի նախագահությամբ, որն իրականացրել է նաև գործադիր իշխանության գործառույթը: 1994 թ-ի դեկտեմբերին ԼՂՀ ԳԽ-ն Ռոբերտ Քոչարյանին ընտրել է հանրապետության նախագահ, իսկ 1996 թ-ի նոյեմբերին ընտրվել է համաժողովրդական ընտրությամբ:
1993 թ-ի գարնանը ԼՂՀ ազատամարտիկներն ազատագրել են Մարտակերտի շրջանի մեծ մասը: Շարունակելով հաղթական երթը՝ նույն թվականին ոչնչացրել են թշնամու ռազմահենակետերը Քելբաջարի, Աղդամի, Ֆիզուլու, Կուբաթլուի, Ջաբրայիլի և Զանգելանի շրջաններում: 
Մարտերում նահատակվել են Լեոնիդ Ազգալդյանը, Սամվել Շահմուրադյանը, Յուրի Հովհաննիսյանը, Մուշեղ Մխոյանը, Աշոտ Ղուլյանը (Բեկոր, Արցախի հերոս), Յուրի Պողոսյանը (Հայաստանի Ազգային և Արցախի հերոս), Պետրոս Ղևոնդյանը (Արցախի հերոս), Վահագն Վարդևանյանը (Արցախի հերոս), Վարդան Ստեփանյանը (Դուշման Վարդան), Արթուր Ղարիբյանը (Դուդուլ), Վլադիմիր Բալայանը, Մոնթե Մելքոնյանը (Ավո, Հայաստանի Ազգային և Արցախի հերոս) Շահեն Մեղրյանը, Տիգրան Սարգսյանը և շատ ուրիշներ:
Ադրբեջանը, մերժելով զինադադարի՝ Ռուսաստանի միջնորդությունը, 1993 թ-ի դեկտեմբերին ամբողջ ռազմաճակատով անցել է հարձակման: Նրանց բանակում կռվել են աֆղան վարձկաններ և ուրիշներ: 1994 թ-ի հունվար-մայիսին Պաշտպանության բանակի (ՊԲ, ԼՂՀ ԶՈՒ-ի անվանումը) հաջող գործողությունները ստիպել են Ադրբեջանի ղեկավարությանը միջոցներ ձեռնարկել ռազմական գործողությունները դադարեցնելու համար: 1994 թ-ի մայիսին Մոսկվայում Ադրբեջանը Ռուսաստանի առաջարկությամբ հարկադրված կնքել է զինադադար, որը պահպանվում է ցայսօր (2010 թ.):
Պատերազմի ընթացքում ազատագրվել է 12,4 հզ. կմ2 տարածք, և ԼՂՀ-ի շուրջ ստեղծվել է անվտանգության գոտի, սակայն Ադրբեջանը ռազմակալել է Հյուսիսային Արցախը՝ ԼՂՀ Շահումյանի շրջանը, Մարտակերտի և Մարտունու շրջանների արևելյան մասերը:
Զինադադարի կնքումով սկսվել է ԼՂՀ հակամարտության խաղաղ կարգավորման գործընթացը՝ մինչև օրս ձգձգվող դիվանագիտական ու քաղաքական լարված պայքարը՝ բանակցությունների սեղանի շուրջ: 
ԼՂՀ անվտանգությունն ապահովում է ՊԲ-ն, որն ստեղծվել է 1993 թ-ի նոյեմբերի 10-ին՝ ԻՊՈՒ-ի վերակազմավորումով: ԼՂՀ ՊԲ առաջին հրամանատարը եղել է Սամվել Բաբայանը՝ 1993–99 թթ-ին (միաժամանակ՝ պաշտպանության նախարար), 2000–07 թթ-ին նույն պաշտոններում՝ գեներալ-լեյտենանտ Սեյրան Օհանյանը, 2007 թ-ից գեներալ-լեյտենանտ Մովսես Հակոբյանն է: 
Զինադադարից հետո շարունակաբար կատարելագործվում է ԼՂՀ պաշտպանական համակարգը, ստեղծվում են հակառակորդի հնարավոր գործողությունները չեզոքացնելու առավել արդյունավետ միջոցներ: Փորձագետների գնահատմամբ՝ ՊԲ-ն տարածաշրջանի ամենամարտունակ բանակն է, ի զորու է պաշտպանելու ԼՂՀ անվտանգությունը և Ադրբեջանի ոտնձգությունները զսպող գործոն է:
ԼՂՀ անկախության ճանաչումը պետական մակարդակով հետամտում են ՀՀ ու ԼՂՀ իշխանությունները՝ միջազգային բանակցություններում:

Հայրենիք`վերածնված Հայաստան

Սիրված իջևանատուն Նոյի  ժամանակներից
                Քայլե´ք անցյալի քառուղիներով դեպի հայրենիք`վերածնված Հայաստան

Հայաստանն աշխարհի հինավուրց երկրներից մեկն է: Մարդիկ դեռ 100 000 տարի առաջ բնակություն են հաստատել Հայկական հարթավայրում և Կովկասյան տարածաշրջանում:  Եվ զարմանալի չէ, որ  հնագիտական պեղումների ժամանակ  հայտնաբերված ձեռակերտ իրերը  մասնագետների կողմից  թվագրվում են մեզանից 2 միլիոն տարի առաջ , որոնք վկայում են հայկական լեռնաշխարհում մարդկության ծագման մասին:  Նեոլիթի Բրոնզի և Երկաթե դարերի գտածոները, քարանձավների վրա արված նկարչություններն ու քանդակները, գերեզմանոցները և ամրոցները Հայաստանի պատմության 10 000 տարվա վկաներն են:
Բացի այդ, Աստվածաշունչը վկայում է, որ Նոյի տապանը հանգրվանել է Հայաստանի Արարատ լեռան վրա և շատ տեղեկություններ կան Մեծ Ջրհեղեղից հետո լեռից նրա իջնելու վերաբերյալ:
Արարատյան դաշտավայրում կարող եք ականատես լինել Մեծամորի Բրոնզե և Երկաթե դարերի գտածոներին, որոնք Հայաստանի վաղ քաղաքակրթության խորհրդանիշեր են: Այս ամենը ևս մեկ անգամ ապացուցում են, որ Հայաստանը` Հին աշխարհի խոշոր մայրցամաքների խաչմերուկում տեղակայված երկիրը , քաղաքակրթության օրրան է և որ տեղաբնակները առաջիններից են եղել, ովքեր բրոնզ են կռել,երկաթ են հալեցրել և առաջին աստղագետները, ովքեր արևային օրացույց են ստեղծել:
Շենգավիթի պեղումների ժամանակ հայտնաբերված եզակի գտածոները հաստատում են, որ Հայաստանը մետաղագործության, ոսկերչության, գինեգործության ու ձիաբուծության հայրենիքն է: Ամեն ինչ ապացուցում է, որ մ.թ.ա 4-3 հազար տարի առաջ Հայաստանը զարգացած պետություն է եղել, բացառիկ մշակույթի կրող: Նման եզրակացության է հանգել այդ հինավուրց բնակատեղին ուսումնասիրող հնագետների խումբը:


Հայերը`Հին աշխարհի հին ժողովուրդը, իրենց երկիրը կոչում են  Հայաստան, իսկ իրենց հայ: Բանահյուսության միջոցով տեղեկանում ենք, որ հայ ժողովուրդը Նոյի որդի` Հապետի, անմիջական ժառանգներն են: Արարատի տեղաբնակները` հայերը, իրենց ազգային ինքնավարությունը կերտել են հզորագույն հայկական թագավորությունների վերելքի, Քրիստոնեության` որպես պետական կրոնի ընդունելությամբ, հայ գրերի ստեղծմամբ, որն արմատավորեց ու զարգացման ամուր խարիսխ հանդիսացավ գրականության, փիլիսոփայության և գիտության համար:
  

  Զբոսաշրջիկներին Հայաստանը  ներկայանում է  շուրջ 4000  պատմական հուշարձաններով, որոնք իրական վկաներն են նախապատմական ժամանակաշրջանից  մինչև հելլենիզմ և Քրիստնեության վաղ շրջանից մինչև միջին դարեր: Գրական և գեղարվեստական պատմության  բացառիկ Մատենադարան է Սուրբ Մեսրոպ Մաշտոցի անվան հինավուրց ձեռագրերի տունը , որն իր մեջ ամբողջացնում է 14 000 ամբողջական  ձեռագրեր, մանրանկարներ և անավարտ գրական ստեղծագործություններ:Գեղագիտական հարուստ  մանրանկարներով պատկերազարված հայկական ձեռագրերը իրենց մեջ ամբողջացնում են Հայաստանի գրական և պատկերազարդման ավանդույթները:

Քրիստոնեությունն  այնքան խոր է կերտել հայկական մշակույթը, որ այն փաստորեն ներթափանցում է երկրի ամեն անկյուն:  Դարեր ի վեր հայերն իրենց արվեստի գլուխգործոցները ստեղծել են խաղաղության և ծաղկման հազվադեպ ժամանակաշրջանում: Հնագույն ժամանակներից հայերը հոգածությամբ են պահպանել իրենց նվիրական ավանդույթները, որ արտացոլում են բացառիկ մշակույթն ու բնապատկերը: Առօրյա կենսակերպի բոլոր կողմերն արտահայտված են գեղագիտական բարձրակարգ ոճով` ասեղնագործության, զարդանախշերի,  քանդակների և գծագրերի միջոցով:
Փայտի վրա արված քանդակները խաչքարերի ճիշտ նմանակումներն են, որոնք տարածված են երկրով մեկ և յուրաքանչյուրը բացառիկ է իր տեսակի մեջ և նման չէ մյուսին: Հայկական արհեստներում  համեմված են նրբաճաշակ պարզությունն ու հիասքանչ քմահաճությունը, որ ակնհայտ են մանագործության, կավագործության, մետաղագործության և փայտամշակման մեջ:

Գորգագործություն և մետաքսագործություն   

Հայկական գորգագործության բազմադարյան պատմությունը, որ հինավուրց արմատների ծննունդ է, սկիզբ է առել Մերձավոր Արևելքից: Հայերը այն քչերից են, ովքեր կարող են հպարտանալ երկարատև և կայուն մանագործության արտադրությամբ սկսած մեր թվարկությունից դեռ մեկ հազարամյակ առաջ:
Հայտնի է, որ մինչև մեր ժամանակները պահպանված հնագույն գորգերի նմուշները մեծ մասամբ առնչվում են Հայկական լեռնաշխարհի, կամ առհասարակ հայկական մշակութային բնատարածքի հետ:     Հայաստանի տարածքում եղած պեղումնավայրերից հայտնաբերվել են մթա. IV-III հազ. թվագրվող գորգագործության աշխատանքային գործիքներ և մթա. II-I հազ. վերաբերող գորգի ու կարպետի պատառիկներ: Հատկապես կարևորվում են մթա. V դ. վերաբերող նշանավոր «Պազիրիկ» գորգը` հրաշքով հայտնաբերված Սիբիրի գերեզմանատնից, որն ունի ասորա-բաբելական և վաղ հայկական մշակույթին բնորոշ գեղազարդման համակարգ ու, բացի այդ Սանկտ Պետերբուրգի Էրմիտաժի քիմիկոս-ներկաբանները բացահայտել են, որ այդ գորգի թելերի կարմիր գույնը ստացված է Արարատյան դաշտի «որդան կարմիր» ներկանյութից:
Հայկական գորգերը բացառիկ նախշազարդերի ստեղծագործություններ են,որտեղ սուրբ խորհրդանիշերը արտացոլում են հայերի նախահայրերի հավատն ու կրոնական հայացքները, որ մեզ են հասել դեռ վաղ ժամանակներից: Հարուստ ու նրբագեղ արվեստի բացառիկ մասը կազմող հայկական գորգերի առանձնահատկությունը նրանց նախշազարդերի անկրկնելիության բարձրակետն է, որ հրաշալիորեն լրացնում է բնական գույների ու երանգների գունային հարուստ գամման: Այն պայմանավորվում է բարձրորակ բրդով, անարատ ջրով և ներկերով հատկապես դեռ հնում հայտնի որդան կարմիրով:
Հայաստանի տպագրիչ զարդանկարիչները միշտ յուրահատուկ են եղել և երբեք չեն կրկնել միևնույն աշխատանքը: Ներկման հայկական  արվեստի շուրջ 4000 անկրկնելի պատկերազարդ նկարներ պահվում են Մատենադարանում:Բացի այդ գորգերի ու խալիների տեսակը, չափսը և հաստությունը բնորոշվում էին Հայկական  Լեռնաշխարհի բնակլիմայական պայմաններից: Հայտնի առևտրական և հետազետող Մարկո Պոլոն, ինչպես նա է արձանագրել իր Գրքում, իր ժամանակին հիացել է հայկական գորգերով, ասելով, որ դրանք «աշխարհում ամենագեղեցիկն են»:  
Գորգագործական մշակույթի զարգացման ամենակարևոր պայմաններից մեկը քաղաքների և գյուղաքաղաքների հասանելիությունն էր, որտեղ  արվեստներն ու արհեստները կարող էին զարգանալ և հայերը իրենց կենսակերպը հիմնականում ապահովում էին առևտրի և արհեստագործության միջոցով: Հետևաբար, արևելյան գորգը չունի ո´չ  քոչվորական և ո´չ էլ Կենտրոնական Ասիայի ծագում.այն  Հայկական Բարձրավանդակի հնագույն արևելյան քաղաքակթությունների արտադրություն է`վերջինիս առևտրային ուղիների խաչմերուկում`արևմուտքի, հյուսիսի և հարավի միջև:
Այս առևտրային ուղիներից մեկն էլ հայտնի Silk Road ն է «Մետաքսե Ճանապարհը»: Գորգերից բացի Հայկական Բարձրավանդակում արտադրվում էր նաև մետաքս` աշխարհում անգերազանցելի և գունային բացառիկ հարստությամբ: Մարկո Պոլոյի ժամանակներից վաճառականների, ինչպես նաև հետազոտողների համար Չինաստանից Եվրոպա տանող «Մետաքսե Ճանապարհ»-ի գլխավոր զարկերակը Միջնադարյան Հայաստանն էր: Հոգնած ճանապարհորդները իրենց ճանապարհին իջևանելու տեղ էին որոնում պանդոկներում կամ քարվանսարայներում:
Սելիմի քարվանսարայը գտնվում է Գեղարքունիքից Վայոց Ձոր տանող հայտնի «Մետաքսե Ճանապարհ»-ին: Քարվանսարայը, որ գտնվում է Սելիմ լեռան վրա`(ծովի մակերևույթից 2410մ բարձրության վրա) հիմնադրվել է որպես տարանցիկ կետ հին ամենահայտնի քարավանային ուղիների միջև: Այն կառուցվել է 1332թ.  Չեսար Օրբելյան իշխանի կողմից և  ունի 298 քառ.մ տարածություն: Այն  Միջնադարյան Հայաստանի ճարտարապետության ամենանրբագեղ նմուշներից է: Հայտնի է, որ Մարկո Պոլոն անցել է այս տարածքով և նկարագրել է թե ինչպես էին հայերը ապրում դժվարանցանելի լեռների մեջ:
Մետաքսագործությունը Հայաստանում ամուր պատմական արմատներ ունի: Ըստ հին պատմիչների արձանագրության մետաքսի արդյունահանումը տարածվել է Անդրկովկասում մասնավորապես Հայաստանում Կենտրոնական Ասիայից մ.թ. 5-6-րդ դդ.: Պատմիչները հայկական մետաքսի որակը գովասանքի բարձր գնահատականի են արժանացրել, քանի որ հայկական բոժոժները բարձրորակ էին և ձեռքով կծկված թելը ամենաբարձրարժեքն էր: Հայկական մետաքսը առանձնանում էր նաև իր գույներով: Դեռ այն ժամանակ Հայաստանի Դվին և Արտաշատ քաղաքներում արտադրվում էր թանկարժեք ներկը որդան կարմիրը- cochineal Margarodidae ընտանիքին պատկանող միջատ է (լատ.Porphyrophora hamelii/Homoptera, Coccidae): Նրանով բուրդ և մետաքս էին ներկում և այս գործվածքները արտահանվում էին Եվրոպա “kirmiz”անվան տակ: (միջատի անունով):

ԱՐՎԵՍՏ

Ճարտարապետություն

Ճարտարապետությունը  արվեստի ամենատարածված ձևերից է Հայաստանում: Եկեղեցիները ներկայանում են որմնանկարների և բարձրաքանդակների գեղարվեստական նկարազարդումներով: Քանդակագործությունը ամենուր է Հայաստանում` յուրաքանչյուր քաղաքում և գյուղում:
Հայկական ճարտարապետությունը և մասնավորապես հայկական եկեղեցիները շատ առանձնահատկություններ ունեն, որոնք շատերի կարծիքով եկեղեցիների կառուցման առաջին ազգային ոճ են համարվում:  Գառնին,  կառուցվել է  Հելլենիզմի դարաշրջանում, բայց ներկայացնում է ավելի վաղ 4200 տարվա հին հայերի սուրբ թվաբանությունն ու երկրաչափությունը:
Հայկական ճարտարապետությանը բնորոշ հատկություններից առաջնայինը սրագագաթն է, որ հիշեցնում է Արարատ լեռան հրաբխային կոնը: Հայկական արվեստի աշխատանքների մեծ մասը Քրիստոնեական ողղվածություն ունեն: Իրականում չկա որևէ կրոն,որ զարգացել է ինքնուրույն առանց անցյալից ավանդույթներ փոխառնելու:
Հայկական արվեստի մյուս ձևերը ներառում են քանդակները, որմնանկարները,մոզաիկաները և կերամիկաները, մետաղագործությունը, փորագրությունները, մանագործությունը երաժշտությունը և նկարչությունը:
Հայաստանի արվեստը բացառիկ է, որ զարգացել է Հայկական Բարձրավանդակում  հայ ժողովրդի բնակության հաստատման 4500 տարիների ընթացքում:Հայկական ճարտարապետությունն ու մանրանկարչությունը դարեր ի վեր հարատև և կայուն զարգացում են ապրել :Իր ազնվական դասական ճարտարապետությամբ հիմնականում գունավոր տուֆից և ազգային տարրերի կենդանի հարուստ համադրությամբ Հայաստանը պարտական է հայ մեծագույն ճարտարապեռ Ալեքսանդր Թամանյանին:
Եվ միայն Հայաստանում կարող եք գտնել այսքան բազմազան քարե հրաշալիքներ, որոնցից անմասն են  տարբեր առիթներով քանդակված խաչքարերը. թշնամու դեմ տարած հաղթանակի, եկեղեցու կամ կամրջի կառուցման ավարտի կամ որպես երախտագիտություն հողատարածքի ձեռքբերման համար: Խաչքարի կենտրոնական խորհրդանիշը խաչն է, որ նման է ծաղկած և փթթած ծաղկի կամ ծառի: Խաչի վերևում սովորաբար պատկերում են բոլոր Քրիստոնեական դավանություններին բնորոշ չորս ավետարանիչների` արծվի, առյուծի, ցուլի և հրեշտակի խորհրդանիշերը: Բայց Հայաստանում այն նաև խորհրդանշում է տիեզերքի չորս ծագերը`կրակ, ջուր, հող և օդ: Խաչքարերը սովորաբար դեպի արևն են կանգնում,ինչպես թաղված մարդը դեպի արևելք,այսինքն այն իր մեջ հարության և վերածննդի իմաստն է պարունակում: Ձեզ մնում է միայն վայելել այս բաց երկնքի տակ թանգարանը:

Մանրանկարչություն

Հայ գրերի գյուտից հետո ծնունդ է առնում մագաղաթյա ձեռագրերը մանրանկարներով զարդարելու արվեստը:
Հայկական մշակույթի ինքնատիպ դրսևորումներից են որմնանկարչությունն ու մանրանկարչությունը՝ առաջինը եկեղեցիների ու կառույցների պատերը, երկրորդը՝ ձեռագիր մատյանները նկարազարդելու արվեստը: Երևանի՝ կրկնակը չունեցող հին ձեռագրերի ինստիտուտում՝ Մատենադարանում, ինչպես նաև աշխարհի շատ թանգարաններում պահպանվում են հայ մանրանկարիչներ (ծաղկողներ) Մանասեի, Մարգարե Ծաղկողի, Թորոս Ռոսլինի, Սարգիս Պիծակի, Սիմեոնի և ուրիշների նկարազարդած բազմաթիվ ձեռագրերը (Աստվածաշունչ, եկեղեցական, հեղինակային գրականություն, թարգմանություններ և այլն): Աստվածաշունչն ու ձեռագրերը հաճախ ծաղկված էին նախշազարդ պատկերներով, որոնք արտացոլում էին հայրենի երկիրն իր կենդանական ու բուսական աշխարհով, ժողովրդի սովորույթները, ծեսերը և այլն:
Մանրանկարչական ձեռագրեր կան նաև օտարալեզու ձեռագրերի ֆոնդերում: Առանձնապես արժեքավոր մանրանկարներով են ձևավորված Սեֆևիների շրջանում ընդօրինակված պարսկերեն ձեռագրերը: Ուշադրության է արժանի Ալի Աքպար իբն Ասեմի (17-րդ դար) “Գոլշանե Աֆղանի” (“Աֆղանական պարտեզ”) աշխատությունը պարունակող աֆղաներեն ձեռագրերը` ձևավորված բարձրարվեստ մանրանկարներով:

Խճանկար

Նկարչության մի տարատեսակ է խճանկարը (մոզաիկան), որով սովորաբար ծածկում էին եկեղեցիների, պալատների և բաղնիքների հատակը: Գառնիի հեթանոսական տաճարի բաղնիքի և հանդերձարանի խճանկարները, նախաքրիստոնեական Հայաստանի մոնումենտալ գեղանկարչության հուշարձաններից են:
Խճանկարները պատրաստվում էին բազմագույն և բազմերանգ քարերից: Հայկական լավագույն խճանկարները պահպանվել են Երուսաղեմի հայկական եկեղեցիներում: Դրանցից մեկն ունի շուրջ 30 քառ. մ մակերես և եզերված է թռչունների, ձկների և խաղողի ողկույզների զարդանախշերով:

Գեղանկարչություն

Բոլոր ազգերի մեջ արվեստի ցանկացած տեսակ բացահայտում է բնավորության այս կամ այն հատկանիշի ուժեղ եւ թույլ կողմերը: Հայկական գեղանկարչությունը բացառություն չէ. այն բացահայտում է ազգի ամենամեծ բնատուր հատկանիշներից մեկը` գույնի զգացողությունն ու ընկալումը՝ մի կողմից, գեղարվեստական երեւակայության մտածված վերաստեղծումը՝ մյուս կողմից, որ կապված է ինչպես իրականության, այնպես էլ աբստրակցիայի հետ, որտեղ կա թե՛ իրականության վերլուծություն, թե՛ երեւակայականություն, այդ թվում եւ՝ սյուրռեալիստական տեսանկյունից:
     Հայ նկարչությունը ծաղկում է ապրել 19-րդ դարում: Այդ ժամանակաշրջանի հայտնի նկարիչներից են ծովանկարիչ Իվան Այվազովսկին, դիմանկարիչ Հակոբ Հովնաթանյանը, ովքեր այժմ էլ շարունակում են համաշխարհային ճանաչում վայելել:
Հակոբ Հովնաթանյան արվեստագետի տեղը համաշխարհային գեղանկարչության մեջ դեռ պետք է որոշել: Այս չափազանց յուրօրինակ վարպետի ուժը 19-րդ դարի գեղանկարչության տարբեր ուղղությունների, այդ թվում եւ՝ ռուսական ռեալիստական դպրոցի ու պարսկական ոչ այնքան գեղանկարչության, որքան այդ մշակույթի զգացողության, համադրության մեջ է: Ոճերի այս զարմանալի համադրությունը Հովնաթանյանին թույլ տվեց դառնալ աշխարհիկ դիմանկարչության ազգային դպրոցի առաջնորդը եւ հիմնավոր տեղ զբաղեցնել` որպես նրա լավագույն ներկայացուցիչներից մեկը:
1920-ական թվականներին գործում էին կերպարվեստի ճանաչված վարպետներ Մարտիրոս Սարյանը, Սեդրակ Առաքելյանը, Ստեփան Աղաջանյանը, Եղիշե Թադևոսյանը, Հակոբ Կոջոյանը Վ.Գայֆեջյանը:
Բացառիկ է համաշխարհային ճանաչման արժանացած 20-րդ դարի հայ կերպարվեստի վառ դեմքերից`Մարտիրոս Սարյանի դերը։ Մ. Սարյանը մարմնավորել է հայրենիքի գեղեցկությունը։ Նրա կտավներին բնորոշ են վառ ու ներդաշնակ գույները, որոնք կարծես ճառագում են լույս ու ջերմություն:
60-ականների հայ նկարիչներից աչքի են ընկնում  Մինաս Ավետիսյանը Ռուբեն Հովնաթանյան Էդվարդ Խարազյանը և ուրիշներ:
60-ականների նկարիչներին հարեցին եւ յուրահատուկ փայլ հաղորդեցին նաեւ հայրենադարձ գեղանկարիչները` Ա.Գալենցը, Հ.Հակոբյանը, Բ.Վարդանյանը, մյուսները: Նրանցից երկուսը` Հակոբ Հակոբյանն ու Գալենցը, մեծ վարպետներ են, որոնց արվեստը նոր ստեղծագործական վերելք ապրեց հայրենի հողում: Նրանք բացահայտեցին հայկական իրականության եւ հայկական բնանկարի, ժանրային կոմպոզիցիայի ու նատյուրմորտի մի ուրիշ աշխարհ:
 Հայկական գեղանկարչությունն աշխարհում արժեք ունի. հարկ է հիշել, որ այնպիսի մեծ վարպետներ, ինչպես՝ Արշիլ Գորկին, Լևոն Թութունջյանը, Գրիգոր Շլդյանը եւ Ժիրայր Օրաքյանը, Գառզուն, Ժանսեմը, Զավեն Արշակունին եւ այլք, ապրելով տարբեր երկրներում, 20-րդ դարի համաշխարհային գեղանկարչության զարգացման տարբեր ժամանակահատվածներում, այս կամ այն ձեւով 20-րդ դարի հայ գեղանկարչության մասն են մնում:

Քանդակագործություն

         Հայ պրոֆեսիոնալ քանդակագործությունն ի հայտ է եկել 19-20-րդ դարերի սահմանագծին:
Հայ քանդակագործների ավագ սերնդի ներկայացուցիչներից են Սերգեյ Մերկուրովը, Արա Աարգսյանը, Երվանդ Քոչարը, Արա Շիրազը։ Մերկուրովի հայտնի գործերից է 1931թ. Երևանում տեղադրված Ստեփան Շահումյանի մոնումենտը։ Արա Սարգսյանի գործերից է «Սահակ Պարթև և Մեսրոպ Մաշտոց» խմբաքանդակը, որը տեղադրված է Երևանի պետական համալսարանի առջև։ Երվանդ Քոչարը նկարիչ-քանդակագործ է։ Նրա ամենանշանավոր ստեղծագործությունը Սասունցի Դավթի արձանն է Երևանի երկաթուղային կայարանի հրապարակում։Արա Շիրազի վերջին գործերից են Զորավար Անդրանիկի արձանը(2002թ.)` «Գրիգոր Լուսավորիչ»  եկեղեցու դիմաց:

ՊԱՐ

Հայկական Պարի ժառանգությունը Մերձավոր Արևելքում  հնագույններից մեկն է, որն աչքի է ընկնում իր հարստությամբ ու  բազմազանությամբ և համարվում է հայ ժողովրդի բնավորության, գեղագիտական մտածողության ամենավառ արտահայտչամիջոցներից մեկը, և արտացոլում է հայ ժողովրդի ազգային բնավորությունը, հոգեկան աշխարհը, բնության ու կյանքի հանդեպ ունեցած վերաբերմունքը:Մ.թ.ա. 5-3-րդ դդ. Հայաստանի բարձրադիր շրջաններում ,Արարատյան դաշտավայրում հայտնաբերվել են ազգային պարերի տեսարանների ժայռաքանդակներ:
      Հայկական պարի արվեստը սերել է վաղնջական ժամանակներից և իր 2500 տարվա պատմությամբ համարվում է աշխարհի հնագույն արվեստներից մեկը: Այն իր մեջ պահպանել է հին հայկական ժողովրդական ծեսերն ու ավանդույթները, ազգագրական խաղերը, ֆոլկլոր պատկերները:
     Հայ աղջիկների պարերը շատ սահուն են և նրբագեղ, որտեղ գլխավոր պատկերները ստեղծվում են պարուհիների ճկուն ձեռքերի միջոցով: Իսկ տղաների պարերը ընդհակառակը շատ կրակոտ են ու վսեմ, և պարողների ոտքերի արագ և միասնական շարժումները ուշադրություն են գրավում:
         Պարերի գեղեցկությունը արտահայտվում է նաև ազգային գունագեղ հագուստներով և պարային շարժումների յուրօրինակությամբ:
Հատկանշական է, որ կանանց պարերում հստակորեն ընդգծվում են ձեռքերի նազելի, հեզաճկուն և սահուն շարժումները, որոնց հիմքում առկա են հայկական զարդանախշերի, հնադարյան խաչքարերի և մանրանկարչության պատկերային առանձնահատկությունները` դրված կոնկրետ գործողության մեջ: Նրբահյուս, ոսկեթել ու վառվռուն տարազների մեջ հեզ ու նրբագեղ է դառնում հայ կնոջ շարժուձևը:
Դարերի խորքից մեզ հասած տարազներն ու պարազգեստները շռայլորեն ընդգծում են հայ ժողովրդի նրբին ճաշակն ու գեղագիտական առանձնահատկությունները:

Հագուստը

Հայերի հագուստը հարուստ մշակութային ավանդության ստեղծագործությունն է:  Հայերը բուրդ և մորթի էին օգտագործում, իսկ ավելի ուշ բամբակ, որ աճեցնում էին պտղաբեր դաշտավայրերում : Չինաստանից ներմուծվող մետաքսը Ուրարտական թագավորությունն էր վայելում: Ավելի ուշ հայերը իրենք սկսեցին զբաղվել մետաքսի արտադրությամբ:

Հայ կնոջ համար հագուստը ինքնաարտահայտման ձև էր: Մի շարք գործոններ իրենց ազդեցությունն են ունեցել վերջինիս ձևավորման համար, ինչպիսիք օրինակ եկեղեցական հոգևոր ավանդույթները, ընտանեկան կար ու ձևը, ինչպես նաև կնոջ անձնական գեղագիտական ճաշակը:
Բրդի, բամբակի և մետաքսի ամենահայտնի ներկանյութերից առանձնահատուկ տեղ էր գրավում վառ կարմիրը` որդան կարմիրը:Հյուսկեն գործվածքներից բացի կիրառվում էին նաև մորթիներ: Ermine-ը (որ Armenia բառի արմատն ունի) ամենաթանկարժեքներից էր և Եվրոպա էր արտահանվում հայերի կողմից:
Հայ կանանց զգեստների պատմությունը սկսվում է  Ուրարտական ժամանակաշրջանից: Հայ կանայք բացառիկ հմտություն ունեին մանագործության,հյուսքի,ներկման, կար ու ձևի և ասեղնագործության մեջ: Հայ կնոջ զգեստապահարանը արվեստի, արժեքների և նրբաճաշակության կատարյալ արտահայտման մեջ յուրովին ու միակն էր:

Բոլոր  այս զգեստները արտահայտում էին կենդանի մշակույթի շքեղ ժառանգությունը: Նրանք հպարտ և շնորհալի մարդկանց ներկայիս ժառանգությունն են, որոնց ստեղծագործական արժեքավոր ավանդները շարունակում են զարգանալ 3 հազար տարվա հինավուրց պատմության ակունքներից:
Երաժտություն
Հայաստանը գտնվում է Կովկասյան Լեռներում և նրա երաժշտությունը տեղի ազգային ավանդական երաժշտության համադրությունն է:
Հայերը սիրում են երաժշտություն և դարեր ի վեր նրբաճաշակ երաժշտական կատարումներ են ստեղծել: Շարականները հայկական ավանդական ժողովրդական սեր վայելող երգեր են, որոնք վերածննունդ են ապրում այսօր:
Ավելի վաղ Հայաստանի պատմության մեջ հայտնի  երաժշտական գործիքներից քամանչան նվագում էին հայտնի ճամփորդ երաժիշտները` աշուղները: Սայաթ-Նովան 18-րդ դարի հայտնի աշուղը մինչ օրս խոնարհման է արժանանում ժամանակակից կատարողների շնորհիվ ինչպիսիք են Ռուբեն Մաթեվոսյանը, Պապին Պողոսյանը, Համլետ Գևորգյանը և ուրիշներ: Հայկական ժողովրդական երգի ժանրում ամենահանրաճանաչ կին կատարողներն են Արաքսյա Գյուլզադյանը Օֆելյա Համբարձումյանը, Վարդուհի Խաչատրյանը և այլն:
     Կոմիտաս Վարդապետը (1869-1935).  (հայ երգահան, երգիչ, երաժշտական էթնոլոգ, երաժշտագետ, վարդապետ և դասատու).համարվում է ժամանակակից հայկական դասական երաժշտության հիմնադիրը:  Մեծ է Կոմիտասի ներդրումը հոգևոր երաժշտության մեջ:
Հայկական ժողովրդական երգերը կատարյալ համադրություն են գտնում առանձնահատուկ երաժտական գործիքների միջոցով` դավուլ, ուդ, թառ,զուռնա և դուդուկ, որ յուրովի ներկայացնում են Ջիվան Գասպարյանի հայտնի դուդուկը(ծիրանափողը` ծիրանենու ոգին), Գևորգ Դաբաղյանը, Անդրանիկ Ասկարյանը  և ուրիշներ:
Արտո Թունջբոյաջյանը և իր Armenian Navy Band (ANB)-ը  ժամանակակից երաժիշտների խումբ են ներկայացնու,ովքեր ավանդական հայկական ժողովրդական երաժտության համար նոր հորիզոններ են բացել ձուլելով այն համաշխարհային երաժշտությանը,ջազին:
Հայ մեծանուն կոմպոզիտորների շարքում, Արամ Խաչատրյանը թերևս  ամնեճանաչվածն է և համաշխարհային մեծ ճանաչում է վայելում նաև մինչ օրս: Հատկապես հայտնի է իր բալետների ստեղծագործություններով` Գայանեով (Սուսերով Պար) և Սպարտակով: Հայ դասական կոմպոզիտորների թվին են պատկանում նաև Տիգրան Չուխաջյանը, Եդվարդ Միրզոյանը, Առնո Բաբաջանյանը, Եդգար Հովհաննիսյանը ևԱլեքսանդր Սպենդիարյանը Արմեն Տիգրանյանը, Հարո Ստեփանյան, վերջիններս հատկապես հայտնի են իրենց հայկական օպերաներով: Տիգրան Մանսուրյանը, Լորիս Ճգնավորյանը, Ռոբերտ Ամիրխանայանը և Էդվարդ Մանուկյանը դասվում են ժամանակակից դասականների շարքին: Սփյուռքում հայտնի երաժիշտներԿիմ Կաշկաշյանը և Ալան Հովհաննեսը միջազգային մեծ համբավ են վայելում:
Ժամանակակից երաժշտությունը ներկայանում է ջազի, փոփի և ռոքի տեսքով: Հին սերնդի ռոք խմբերի մեջ առանձնանում են Արթուր Մեսչյանի «Առաքյալները», «Ոստան Հայոց»-ը և «Այաս»- ը: Չնայած  տեղի ռոք խմբերի հանդիսատեսը այդքան էլ շատ չէ,սակայն երիտասարդ ռոք խմբերի հանդեպ հետաքրքրությունը մեծանում է  ինչպիսիք օրինակ Սարդ Բամբիռ 2-ն է:

Երևանի առաջին ջազ բենդը հիմնադրվել է 1936թ.-ին: 1938 թ.-ին կոմպոզիտոր Արտեմի Այվազյանը կազմավորեց Հայկական Պետական Էստրադային (Ջազ) Նվագախումբը. Եվ նրա փոփ վոկալ ժանրում հայտնի կատարողներից են եղել Գեորգի Մինասյանը, Արտաշես Ավետյանը և Լևոն Սևանը:
Ամերիկյան կոմպոզիտոր Դանիել Դեքերը հայ հանդիսատեսին հայտնի է հայ կոմպոզիտոր Արա Գևորգյանի հետ իր համագործակցության միջոցով: Իրենց համատեղ ստեղծագործությունը` « Նոյի աղոթքը », (ի սկզբանե «Մուշ») ներկայացնում է  Նոյի ուղևորությունը դեպի Արարատ Լեռ: «Նոյի աղոթքը » առաջին անգամ հանդիսատեսին է ներկայացվել 2002թ. Սարդարապատում ,ՀՀ անկախության օրը:
Հայերը կարող են հպարտանալ նաև այն մեծանուն երաժիշտներով, ովքեր ազգությամբ հայ լինելով ապրում են ( և նույնիսկ ծնվել են ) արտերկրում: Նրանցից ոմանք համաշխարհային մեծ համբավ են վայելում: Ֆրանսիայում հայազգի դերասան Շառլ Ազնավուրը (Ազնավուրյան) բոլոր ժամանակների հանրաճանաչ աստղերից է: 2009 թ. հայ-ամերիկյան երգիչ երգահան Սերժ Թանկյանը իր հոր Խաչատուր Թանկյանի հետ Հայկական Բարեգործական հեռուտամարաթոնի ժամանակ երգեցին իրենց իսկ մեկնաբանմամբ «Բարի Արագիլ»-ը: Հայ-ամերիկյան փոփ ժանրի երգիչներից հայտնի են Շեռլին Սարգսյանը և ծանր ռոքի սիրված “System of a Down” խումբը:

Խոհանոցը

Եթե այս հյուրընկալ երկրի ժողովրդին հարցնեք ի՞նչն է կարևոր իրենց ազգային խոհանոցում նրանք ամենայն հավանականությամբ կպատասխանեն,- «գինարբուքը»: Հայկական խոհանոցն  այնքան հին է, որքան Հայաստանի պատմությունը: Այն բազմատեսակ համերի ու բույրերի համադրություն է: Հայկական խոհանոցը ներկայանում է Հայաստանի և Սփյուռքի խոհարարական գաղտնիքներով: Բազմաթիվ տարածաշրջանային բաղադրատոմսեր իրենց մեջ պարունակում են այնպիսի խոտաբույսեր, որոնց օգտագործումը մոռացության են մատնվել այսօր Սփյուռքում:
Հայկական հոհանոցը բանաստեղծության է նման ,որտեղ ամեն տուն իր բուրմունքն ունի: Այն մեզ տանում է թագավորների, հովիվների,վանականների խրախճանքները`  հարուստ  հին հելլենիստական և Միջին Արևելքի բաղադրատոմսերով: Շատ հայկական կերակուրներ փոխառվել են պարսիկների, թուրքերի և արաբների կողմից:
Հայկական խոհանոցի էությունը նրա հազար ու մի գաղտնիքների մեջ է:Պոեմներ են գրվել նրա մասին և դյուցազնական երգեր են երգվել: Բազմատեսակ խոտաբույսերը, ձկները, միսը, կաթնամթերքը ,հացը, աղը և աղբյուրի ջուրը խոհարարական արվեստի հետ միասին նրբաճաշակ և բացառիկ համ են տալիս հայկական խոհանոցին:
Պանիրը, կանաչեղենը և լավաշը (ավանդական հաց)հայկական սեղանի պարտադիր բաղադրիչներն են: Յուրաքանչյուր հայ աշխարհի, որ ծայրում էլ լինի կարոտում է լավաշը: Հայերը լավաշով կանաչի են ուտում,պանիր,խորոված և այլն: Ալեքսանդր Դյուման Կովկասում իր ուղևորության ժամանակ շատ էր գերվել հայկական խորովածով: Նա իր ֆրանսիացի ընկերներին խորհուրդ էր տալիս համտեսել այն:
Հին ժամանակներից ի վեր հայկական խոհանոցը հայտնի է իր ձկներով:Հայաստանի գետերն ու լճերը հարուստ են ձկներով մասնավորապես Սևանա լիճը հայտնի է իշխանով սիգով,կողակով, բախտակով, բեղլուով:
Հայաստանը հարուստ է նաև հանքային բուժիչ ջրերով, գինով և կոնյակով:
Մասնավորապես հայկական կոնյակը ճանաչված է ամբողջ աշխարհով մեկ և Բրիտանիայի վարչապետի` Սեր Վինստոն Չերչիլի սիրված խմիչքն էր:
Հայաստան երկիրն իր հիանալի կլիմայական պայմաններով, մաքուր աղբյուրի և հանքային ջրերով, բարենպաստ միջավայր է տարբեր տեսակի խաղողներ աճեցնելու համար: Ըստ Աստվածաշնչի Մեծ Ջրհեղեղից հետո Նոյը  իջավ Արարատ լեռից և տնկեց առաջին խաղողի վազը և այսպես Հայաստանում խաղողագործության սկիզբը դրվեց:
  Շատ հետազոտողներ համաձայն են այն մտքի հետ, որ առաջին անգամ գինին արտադրվել է Կովկասում: Այդ փաստը հաստատվել էր դեռ 1895թ.-ին, Էվոլյուցիայի տեսության հիմնադիր Չարլզ Դարվինի կողմից:
Հնուց ի վեր Հայաստանը հայտնի է իր գինեգործներով,որոնց յուրօրինակ ավանդույթները պահպանվել են մինչ այսօր: Այս մասին կարելի է նույնիսկ տեղեկանալ այնպիսի փիլիսոփաներից, ինչպիսիք են Հերոդոտը և Ստրաբոնը: Մ.թ.ա. 401-400թթ, երբ հունական զորքերը Քսենոֆոնի գլխավորությամբ անցնում էին Նաիրի երկրով (Հայաստանի հնագույն անվանումներից է), հայկական տներում նրանց հյուրասիրում էին գինով և գարեջրով, այդ գինիները պահվում էին խորը գետնափոր պահեստարաններում, հատուկ կավե կարասների մեջ:
     19-20 դարերում ակադեմիկոս Պետրովսկու կատարած պեղումները հաստատեցին այն փաստը, որ դեռ մ.թ.ա. 9-րդ դարում Հայաստանը զարգացած գինեգործական պետություն էր: Հնագետները Կարմիր Բլուրի (Թեյշեբայնի) ամրոցում հայտնաբերել էին 480 կարասներով գինու պահեստարան, որտեղ կարող էր պահվել մոտ 37 հազ. դեկալիտր գինի:  Էրեբունու (քաղաք-ամրոց այժմյան Երևանի տարածքում, կառուցվել է 2800 տարի առաջ) պեղումների ընթացքում գտնվել են 10 գինու պահեստարաններ, որտեղ եղել են 200 գինու  կարասներ: Դեռ հայերի նախնիները, որոնք աշխարհի հնագույն պետություններից մեկի’ Ուրարտուի բնակիչներն էին, զբաղվել են խաղողագործությամբ: Տարեգրություններում պահպանվել են վկայություններ այն մասին, որ աշխարհի հնագույն այս պետությունում հատուկ ուշադրություն էր հատկացված խաղողագործությանը և պտղաբուծությանը: Մեզ հասած պատմական տեղեկություններում հիշատակվում է գինու և գարեջրի պատրաստման տարբեր տեխնոլոգիական հնարքների մասին:

Վայրի Բնության օրրան, որտեղ հյուրասիրությունը բնատուր է

Հինավուրց երկիրը և իր ժողովուրդը վերստին ծաղկում է ապրում

Գլոբալիզացիայի հետևանքով աշխարհի չորս անկյուններ սփռված հայերը շարունակում են  ամուր պահել մշակութային, կրոնական և պատմական սովորույթներն ու ավանդույթները և անմար ոգով են կապված իրենց հայրենի հողի` Հայաստանի հետ:  
     2009-2010 թվականների ֆինանսա-տնտեսական ճգնաժամի ժամանակ սփյուռքի և հայաստանաբնակ մի քանի հայեր ձեռնամուխ եղան  «Նոյան Տուր» ներգնա զբոսաշրջային ընկերության ստեղծմանն ու խթանմանը, որի առաջնային նպատակն իր հայրենակիցների երկիր տանող ճանապարհն ավելի մատչելի ու հասանելի դարձնելն է:

     Ձեր վաղեմի  կորսված ընտանիքը տուն է կանչում: Եթե դուք հայ եք, ով մեծացել է օտար ափերում կամ ճանապարհորդ, ով մշակույթի, արկածի և հանգստի կատարյալ համադրություն է փնտրում, Հայաստանը գրկաբաց ողջունում է ձեզ: Արևելյան և արևմտյան մշակույթների և առևտրային ուղիների  խաչմերուկներում  Հայաստանը հյուրասիրության և ընդունելության հավատարիմ այցեքարտն ունի:    

     Զբոսաշրջության բնագավառում վերջին ժամանակների զգալի աճը իրական հնարավորություններ են ստեղծում հայերի համար  իրենց հյուրընկալ ոգին, գթասիրտ ջերմությունն ու բերքառատ բնությունն ի ցույց աշխարհի ներկայացնելու համար:
Մի կողմ դրե´ք  անտարբերությունն ու միապաղաղությունը և փորձեք Հայաստանի հյուրընկալությունն ու բարեկամությունը:
«Նոյան Տուր» – ի հմուտ, եռանդուն և միահամուռ խումբը կօգնի ձեզ այդ հարցում իր արդյունավետ  գործունեությամբ և  հետևյալ ծառայությունների փաթեթով`

  1. •    շրջագայությունների կազմակերպում
  2. •    բնակարանների և տների ամրագրում Հայաստանում և Արցախում
  3. •    հյուրանոցների ամրագրում Հայաստանում և Արցախում ամենամատչելի գներով
  4. •    ավիատոմսերի ամրագրում  
  5. •    ավտոմեքենաների վարձակալում (ցանկության դեպքում վարորդով)
  6. •    թարգմանչի, զբոսավարի և լուսանկարչի ծառայություններ
  7. •    միջոցառումների կազմակերպում Հայաստանում (գիտաժողովներ, սեմինարներ, թրեյնինգներ)
  8. •    ընտանեկան միջոցառումներ (հարսանիք, մկրտություն, ծննդյան օր, հիշարժան օրեր, ֆուրշետներ, քեյտերինգներ)
  9. •    հայերեն լեզվի արագացված դասընթացներ
  10. •    Բազմատեսակ ծառայություններ

Զգացեք ձեզ  ինչպես տանը  ամբողջ տարին  Հայաստանի կլիմայական բարեխառնության մեջ` արևազօծ Արարատյան դաշտավայրից և իր քաղցրահամ մրգերից մինչև դրախտային ձյունածածկ լեռնաշղթաներ:
Ոլորապտույտ բլուրներն ու բարձրադիր հարթավավայրերը թվում է քանդակված են  ձմռան ամիսներին բարդ դահուկային մրցումների համար, մինչդեռ ամռանը կապուտաչյա Սևանա լիճը հիանալի հանգրվան է լողալու, արևային լոգանքի և հանգստի համար:
Գարնան հետ վերածննունդի շունչն առեք, ամռան հետ տոնեք արևամուտը` վայելելով մրգառատ դրախտավայրը: Լցրեք ձեր հոգին բնության երանգներով և ոսկեգույնով: Եվ պարզապես հանգստացեք Հայաստանյան ձմռան պարզության և խաղաղության մեջ և վերցրեք անհրաժեշտ պարագաները դահուկներով լեռներ ուղևորվելու համար:
Նոյան Տուրը ոչ միայն կօգնի ձեզ  քայլել Հայաստանի հարուստ պատմության էջերով` գեղատեսիլ վայրերով,ս այլև հնարավորություն կտա ծանոթանալ հայերին`նրանց կենսակերպին ,սովորույթներին և ավանդույթներին:
Եվ ուրեմն բոլորիս համար ուրախալի նորություն է, որ  Հայաստանը և ներգնա զբոսաշրջության աշխարհում իր հավատարիմ գործընկերը` Նոյան Տուրը շտապում է իր արվեստի, մշակույթի, ճարտարապետության, հոգևոր արժեքներն ու ժառանգության իրական գանձարանն ի ցույց դնել բոլոր նրանց համար, ովքեր փնտրում են և ուզում են գտնել:

Շուշիի ազատագրում

Շուշիի ազատագրումը

Շուշիի ազատագրումը հայկական ռազմական ուժերի առաջին նշանակալից հաղթանակն էր Արցախյան ազատամարտում: Ճակատամարտը տեղի է ունեցել 1992թ. մայիսի 8-ին ռազմավարական կարևոր Շուշի լեռնաքաղաքում: Մարտական գործողությունները ճշգրիտ հաշվարկված էին և արդեն մյուս օրը Շուշին լիովին ազատագրված էր ադրբեջանցիներից, որոնք ողջ հակամարտության ընթացքում Շուշիից ռմբակոծում էին Լեռնային Ղարաբաղի մայրաքաղաք Ստեփանակերտը:

Image

Անհրաժեշտությունն ու նախադրյալները

 

Շուշիի ազատագրումը պատմական անհրաժեշտություն էր՝ կոչված վերականգնելու հայկական հինավուրց հողի վրա հայերի ապրելու անկապտելի իրավունքը, ինչպես նաև ամրապնդելու մարտերում կոփված հայոց հաղթական ոգին: Դրանով Արցախյան շարժումը թևակոխել է որակական նոր փուլ՝ վճռական բեկում է մտցվել պատերազմում, և ԼՂՀ անկախությունը դարձել է ավելի քան իրական:

Շուշիի ազատագրումը նաև տնտեսական անհրաժեշտություն էր, ցամաքային և օդային ճանապարհների շրջափակման, էլեկտրաէներգիայի, գազի ու խմելու ջրի պակասի և Շուշիից անընդհատ հրթիռակոծությունների պատճառով Ստեփանակերտում ու հարակից բնակավայրերում, ինչպես նաև ողջ հանրապետությունում կաթվածահար էր եղել տնտեսությունը: Շուշին այդ օրերին վերածվել էր Ստեփանակերտը հրետակոծող թիվ 1 կրակակետի: 1991թ. նոյեմբերից մինչև 1992թ. մայիսի սկիզբը Շուշիից, Ջանհասանից, Քյոսալարից, Ղայբալուից Ստեփանակերտի վրա արձակվել է շուրջ 4740 արկ, որից մոտ 3 հազարը “Գրադ” կայանքներից: Այդ հրետակոծությունների հետևանքով զոհվել են 111 և վիրավորվել 332 խաղաղ բնակիչներ, ավերվել է 370 բնակելի տուն և շինություն:

Ինքնապաշտպանության ուժերի 1991թ. վերջի և 1992թ. սկզբի հաջող գործողությունները, մի շարք կրակակետերի ճնշումը, Խոջալուի ազատագրումը (25-26 փետրվարի 1992թ.) և օդանավակայանի բացումը ստեղծեցին տնտեսական, ռազմական և բարոյահոգեբանական բոլոր նախադրյալները Շուշիի ազատագրումը նախապատրաստելու համար:

Այս առումով առանձնահատուկ նշանակություն է ունեցել 1992թ. հունվարի 25-26-ին Քարինտակի ինքնապաշտպանությունը, երբ փոքրաթիվ հայ մարտիկներին հաջողվել է ետ մղել թշնամու բազմաքանակ ուժերի հարձակումը, ոչնչացնել Շուշիից արտագրոհի ելած հակառակորդի ավելի քան 8 տասնյակ զինվորների:

Սակայն շարունակվել են Ստեփանակերտի ու շրջակա հայկական բնակավայրերի անխնա հրթիռահրետակոծությունները: Մոտ 1 շաբաթվա ընթացքում արձակվել է շուրջ 1000 արկ, որից 800-ը՝ ռեակտիվ, ինչի հետևանքով զոհվել են 20 խաղաղ բնակիչ: 1992թ. ապրիլի 27-ի դրությամբ Շուշիում, որտեղից դուրս էր բերվել ամբողջ խաղաղ բնակչությունը, կենտրոնացվել էր մեծ քանակությամբ ռազմական տեխնիկա և զինամթերք:

Շուշիի ազատագրման նախապատրաստման շրջանակներում հայկական կողմը ձեռնարկել է նաև միջազգային հանրությանը դրան նախապատրաստելու դիվանագիտական աշխատանք: ՄԱԿ-ի գլխավոր քարտուղարին, ԵԱՀԽ-ին և մի շարք երկրների ղեկավարներին հասցեագրված ԼՂՀ ԳԽ փետրվարի 19-ի դիմումով նրանց ուշադրությունն է հրավիրվել Ադրբեջանի կողմից իրականացվող ցեղասպանության վրա՝ մասնավորապես հիշատակելով Մարաղայի եղեռնագործությունը (ապրիլ 1991թ.):

Մայիսի 1-ին ԼՂՀ ԳԽ նախագահությունը կրկին դիմել է միջազգային հանրությանը՝ հայտարարելով, որ Ղարաբաղի ժողովուրդը սովահար է, զրկված ջրամատակարարումից, էլեկտրականությունից, դեղորայքից… Ուստի Շուշիի ազատագրումը Ստեփանակերտի և ողջ Լեռնային Ղարաբաղի շահերից բխող պարտադրված անհրաժեշտություն է: 1992թ. մարտ-ապրիլին, ի պատասխան այդ դիմումի, մի շարք երկրների ներկայացուցիչներ, այդ թվում՝ ՄԱԿ-ի գլխավոր քարտուղարի հատուկ ներկայացուցիչ Սայրուս Վենսը և ԵԱՀԽ լիազոր պատասխանատու Յ. Կուբիչը, Իրանի ԱԳ փոխնախարար Մահմուդ Վայեզին, ՌԴ ԱԳ նախարար Անդրեյ Կոզիրևը, ժամանել են տարածաշրջան: Սկսվել է նաև բանակցային գործընթաց. Իրանի մայրաքաղաք Թեհրանում մայիսի 6-ին հանդիպել են ՀՀ նախագահ Լևոն Տեր-Պետրոսյանը, ԻԻՀ նախագահ Հաշեմի Ռաֆսանջանին և Ադրբեջանի նախագահի պաշտոնակատար Յ. Մամեդովը:

Ազատագրման ռազմական գործողությունը

Շուշիի ազատագրման ռազմական գործողությունն անցկացվել է 1992թ. մայիսի 8-9-ին: Մշակման և իրականացման առումով գրեթե անթերի, հայ ռազմարվեստի մեջ եզակի ռազմական գործողություն, որով արմատական բեկում է առաջացել Ղարաբաղյան ազատագրական պատերազմում:

Գործողությունն իրականացվել է 4 ուղղություններով՝ միաժամանակյա հարձակումներով՝ մայիսի լույս 8-ի գիշերը ժամը 2.30-ին, Քիրսի ռազմական դիրքերը գրավելուց և Լաչին-Շուշի ճանապարհը հսկողության տակ վերցնելուց հետո՝ ՄՄ-21 ռեակտիվ մարտկոցի համազարկով: Ռազմական գործողությունը ղեկավարել է Ինքնապաշտպանության ուժերի (ԻՊՈւ) հրամանատար Արկադի Տեր-Թադևոսյանը: Հրամանատարական կետերում էին գեներալ-մայոր Գուրգեն Դարիբալթայանը, Սերժ Սարգսյանը, Ռ. Գզողյանը, Զորի Բալայանը, կապը, բուժօգնությունը, հրետանային նախապատրաստությունը, ինժեներական ծառայությունը: Աշխատանքները համակարգել են՝ համապատասխանաբար Արթուր Փափազյանը, Վ. Մարությանը, Լ. Մարտիրոսովը, Ռ. Աղաջանյանը, ինչպես նաև ԼՂՀ իշխանությունների ներկայացուցիչներ Օլեգ Եսայանը, Գ. Պետրոսյանը, Արկադի Ղուկասյանը, Ռոբերտ Քոչարյանը և ուրիշներ:

Շուշիի ազատագրման պլանը օրհնել և ԻՊՈւ շտաբի անդամներին հաջողություն է մաղթել Արցախի թեմի առաջնորդ Պարգև արքեպիսկոպոս Մարտիրոսյանը:

Շուշիի ազատագրման օպերատիվ պլանը մշակվել է Ա. Տեր-Թադևոսյանի գլխավորությամբ, ինչին զինվորականները ձեռնամուխ են եղել Խոջալուն ազատագրելուց անմիջապես հետո: Պլանը կազմվել է մարտ-ապրիլ ամիսներին՝ հետախուզական խմբերի կողմից հակառակորդի ուժերի տեղակայումը, դիրքերն ու քանակական տվյալները ճշգրտելուց հետո: Հարձակման ճակատային գիծը շուրջ 25կմ էր: Հակառակորդը հայկական կողմին գերազանցում էր կենդանի ուժով և սպառազինությամբ: Օպերատիվ իրավիճակը վերահսկվում էր, փոփոխությունների մասին անմիաջպես տեղեկացվում էին Վ. Սարգսյանն ու Ս. Սարգսյանը: Պլանը կազմվել է գաղտնիության պայմաններում՝ Ա. Տեր-Թադևոսյանի, Ռ. Գզողյանի, Ս. Սարգսյանի Լ. Մարտիրոսովի, Ռ. Քոչարյանի, ինչպես նաև հիմնական ուղղությունների հրամանատարներ Սամվել Բաբայանի, Ա. Կարապետյանի, Սեյրան Օհանյանի, Վ. Չիթչյանի և ուրիշների գործուն մասնակցությամբ:

Ապրիլի 28-ին արդեն վերջնականապես որոշվել, ճշգրտվել էին հարձակման գլխավոր ուղղությունները, հրամանատարները, առկա զենք ու զինամթերքի քանակը:

Լ. Մարտիրոսովի հանձնարարությամբ պատրաստվել է Շուշիի տեղանքի մանրակերտը, որի վրա հրամանատարները ճշգրտել էին իրենց գործողություններն ու ընթացիկ ուղղությունները: Ռազմագործողությունը ղեկավարել են Շոշից հյուսիս գտնվող բարձունքի վրա տեղակայված և 4 այլ հրամանատարական դիտակետերից:

Հարձակումը նախատեսված էր սկսել դեռևս մայիսի 4-ին, բայց տարբեր պատճառներով (սպառազինության պակաս, վատ եղանակ և այլն) հետաձգվել էր: ԻՊՈւ-ի շուրջ 1200 մարտիկներից բաղկացած 4 հարձակողական և 1 պահեստազորային խմբերը մայիսի 8-ի գիշերը միաժամանակ անցել են հարձակման:

Շուշիի ազատագրման մարտական հրամանը ստորագրվել է մայիսի 4-ին հետևյալ մանրամասներով.

“1. Հակառակորդը շրջանաձև դիրքեր է գրավում Շուշիի բարձունքներում՝ մոտ 1200 մարդ կենդանի ուժով, Զառսլու գյուղում՝ մոտ 100 մարդ, Լիսագորում՝ մոտ 300-350 մարդ, Քյոսալարի ուղղությամբ՝ մոտ 300 մարդ: 2. Մեր խնդիրը՝ ա. ջախջախել հակառակորդին Լիսագոր, Զառսլու, Ջանհասան, Կարագյավ բնակավայրերում, բ. ջախջախել հակառակորդին Շուշիի մատույցներում և այն ազատագրել կանաչներից (հակառակորդի պայմանական անվանումը), գ. հետագայում հարձակվել Բերդաձորի ուղղությամբ և Բերդաձորի ենթաշրջանն ազատագրել կանաչներից: 3. Հակառակորդը հիմնական ուժերը կենտրոնացրել է Քյոսալարում, Լիսագորում, Զառսլուում, Շուշիի մատույցներում ու քաղաքի ամբողջ շրջագծով: Հակառակորդին ջախջախելու միջոցները՝ գրավել բարձունքը և դիրքավորվել այնտեղ: Ուժերի վերախմբավորումից հետո, նույն ժամանակում սկսել հարձակումը Լիսագորի ու Զառսլուի վրա և հարձակման անցնել 4 ուղղություններով. ա. Շոշի (արևելյան) ուղղություն, հրամանատար` Ա. Կարապետյան, բ. «26-ի» (հյուսիսային) ուղղություն, հրամանատար՝ Վ. Չիթչյան, գ. Լաչինի (հարավային) ուղղություն, հրամանատար՝ Սամվել Բաբայան, դ. Քյոսալարի (հյուսիս-արևմտյան) ուղղություն, հրամանատար՝ Սեյրան Օհանյան, պահեստազորի հրամանատար՝ Յ. Հովհաննիսյան:

Ստեփանակերտի կողմից հակառակորդին ջախջախել բարձունքներում, դիրքավորվել Շուշիի 3 ծայրամասերում, ապա ոչնչացնել թշնամուն և ազատագրել Շուշին”:

Ռազմական գործողության ելքը կանխորոշվել էր արդեն իսկ մայիսի 8-ին, երբ Լաչինի և մյուս ուղղությունների ստորաբաժանումները նպաստավոր բնագծեր էին գրավել Շուշիի մատույցներում: Մայիսի 8-ի երեկոյան կողմ տրված դադարը հակառակորդին հնարավորություն է ընձեռել հատկացված միջանցքով հեռանալ բերդաքաղաքից:

Կեսօրին մոտ հարձակման են անցել հակառակորդի 1 ռազմական ինքնաթիռ և ուղղաթիռներ, որոնք ռմբակոծել են հայկական ուժերի մարտաշարքերը, ինչպես նաև Շուշին ու Ստեփանակերտը: Ավելի ուշ պարզվել է, որ այդ օդային հարձակման նպատակը Շուշիում թողնված զինապահեստները պայթեցնելն էր, դրանով ադրբեջանցիները հույս են ունեցել կործանել ամբողջ քաղաքը, ինչը նրանց չի հաջողվել: Երեկոյան կողմ հիմնականում ավարտվել է Շուշիի “մաքրման” գործողությունը։ Մայիսի 9-ին հինավուրց հայկական բերդաքաղաքն ազատագրված էր:

Ընդհանուր տեղեկություններ

1988թ. փետրվարին Լեռնային Ղարաբաղը, արդեն յոթանասուն տարի , ավտոնոմ մարզ էր Ադրբեջանական ԽՍՀի տարածքում:1988թ. փետրվարին Լեռնային Ղարաբաղը, արդեն յոթանասուն տարի , ավտոնոմ մարզ էր Ադրբեջանական ԽՍՀի տարածքում: